અનિશ્ચિતતાનો સિદ્ધાંત

તમે જ્યારે કોઈ વસ્તુને માપવા જાઓ છો, ત્યારે તમારી તપાસ પોતે જ એ પરિસ્થિતિને બદલી નાખે છે. જર્મન ભૌતિકવિજ્ઞાની વર્નર હાઇઝનબર્ગે ૧૯૨૭માં ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ માટે આ નિયમ તારવ્યો હતો. પરમાણુના કણનું સ્થાન ચોક્કસ માપવા જશો તો તેની ગતિ ખોવાઈ જશે, અને ગતિ પકડવા જશો તો સ્થાન અચોક્કસ થઈ જશે. ભૌતિકશાસ્ત્રની આ થિયરી કાગળ પરથી ઊતરીને હવે માનવ વ્યવહાર અને કોર્પોરેટ જગતનું સૌથી કડવું સત્ય બની ગઈ છે.

મેનેજમેન્ટ અને સમાજમાં આનો અર્થ સાદો છે: નિરીક્ષણ ક્યારેય તટસ્થ હોતું નથી. તમે પ્રયોગશાળામાં ટેબલ પર પડેલા પથ્થરને નથી જોઈ રહ્યા, જીવતા માણસોને જોઈ રહ્યા છો. જ્યારે લોકોને ખબર પડે છે કે તેમનું મૂલ્યાંકન થઈ રહ્યું છે, ત્યારે તેઓ સહજ રહેતા નથી. તેઓ ઢોંગ શરૂ કરે છે. ડેટા એકઠો કરવાનો પ્રયાસ પોતે જ અસલ વાસ્તવિકતાને વિકૃત કરી નાખે છે. પરફેક્ટ કંટ્રોલ અને ચોક્કસાઈ મેળવવાની લાલચ હંમેશાં નવી અરાજકતા પેદા કરે છે.

મોટી ભારતીય કંપનીઓ આ ભ્રમણામાં વારંવાર સપડાય છે. મુંબઈ કે બેંગલુરુની મોટી એફએમસીજી બ્રાન્ડ પોતાના ગ્રાહકોનું વલણ માપવા ફોકસ ગ્રૂપ બેસાડે છે. એરકન્ડિશન્ડ રૂમમાં બેસીને ગ્રાહકો દાવો કરે છે કે તેઓ માત્ર શુદ્ધ, ખાંડ વગરના અને ઓર્ગેનિક બિસ્કિટ જ ખરીદે છે. કંપની હરખાઈને એ પ્રોડક્ટ લોન્ચ કરે છે અને બજારમાં પ્રોડક્ટ ઊંધા માથે પછડાય છે. કારણ? સર્વેક્ષણના બંધ રૂમમાં ગ્રાહક સારો દેખાવા માંગતો હતો. કરિયાણાની દુકાને ઊભા રહીને એણે તો પેલું સસ્તું અને મીઠું બિસ્કિટ જ ખરીદ્યું. માપવાની પદ્ધતિએ જ પરિણામ બગાડી નાખ્યું.

કંપનીઓમાં જ્યારે બોસ કર્મચારીઓના કામની એક-એક મિનિટ ટ્રેક કરવા સોફ્ટવેર બેસાડે છે, ત્યારે કર્મચારીઓ કામ કરવાનું બંધ કરીને માઉસ હલાવવાની નવી તરકીબો શોધે છે. જે ક્ષણે તમે આંકડાને અંતિમ સત્ય માની લો છો, તે જ ક્ષણે વાસ્તવિકતા તમારા હાથમાંથી સરકી જાય છે. જીવન પ્રવાહી છે, એ કોઈ ચોપડાની સ્થિર એન્ટ્રી નથી.

જે બાબતને તમે અતિશય બારીકાઈથી માપવા જશો, એ પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ ગુમાવી બેસશે.