જગ્યા બનાવવાની કળા

જિંદગી અવાજ અને કચરાથી ભરેલી છે. આપણે સતત નવી વસ્તુઓ, નવા પ્રોજેક્ટ્સ અને નવા સંબંધો ભેગા કરતા રહીએ છીએ. પછી શ્વાસ લેવાની જગ્યા નથી બચતી. સ્પેસ-મેકિંગ એટલે માત્ર ઘરનો કચરો બહાર ફેંકવો નહીં. આ સભાનપણે ખાલીપો પેદા કરવાની રીત છે. જે ખરેખર કિંમતી છે તેને જાળવવા માટે નકામી ચીજોને દિલ ખોલીને વિદાય આપવી પડે. જ્યાં સુધી હાથમાં જૂનું વળગેલું રહેશે, ત્યાં સુધી નવી શક્યતાઓ માટે કોઈ જગ્યા નહીં બચે.

આ વિચાર એપ્રિલ સ્કોટ ટેન્ડીએ પોતાના પુસ્તક ધ માઇન્ડફુલ આર્ટ ઓફ સ્પેસ મેકિંગમાં રજૂ કર્યો. સામાન્ય સફાઈ અને સ્પેસ-મેકિંગ વચ્ચે મોટો ફરક છે. સામાન્ય સફાઈ વસ્તુઓને વ્યવસ્થિત ગોઠવી દે છે, જ્યારે સ્પેસ-મેકિંગ અંદરની માનસિક અરાજકતા સામે સીધો હુમલો કરે છે. આ એક ઇરાદાપૂર્વક લીધેલો નિર્ણય છે કે મારે મારા મગજમાં અને મારી આસપાસ કેટલી ભીડ જોઈએ છે. ખાલી જગ્યા એ વેડફાટ નથી, એ સાચી લક્ઝરી છે.

આપણે માનીએ છીએ કે વ્યસ્ત રહેવું એ સફળતાની નિશાની છે. કેલેન્ડર ભરેલું હોવું જોઈએ અને કબાટ છલકાતો હોવો જોઈએ. પરિણામે આપણું ધ્યાન વહેંચાઈ જાય છે. કોઈ એક વિચાર પર ઊંડા ઉતરવાની ક્ષમતા જ ખતમ થઈ જાય છે. સ્પેસ-મેકિંગ યાદ અપાવે છે કે બાદબાકી એ ગુણાકાર કરતાં વધુ તાકાતવાન ઓજાર છે. અનિચ્છનીય જવાબદારીઓ અને બિનજરૂરી વસ્તુઓ પર કાતર ફેરવો ત્યારે જ તમારો સાચો અવાજ સંભળાય છે.

બોલિવૂડના દિગ્દર્શકો આ કળાને બરાબર સમજે છે. ધારો કે એક નિર્માતા દરેક સીનમાં ડાન્સરો, ભપકાદાર સેટ અને પાંચ પ્રકારનાં વાજિંત્રો ઠાંસી દે છે. પડદો ભરાઈ જાય છે, પણ વાર્તા ગૂંગળાઈ જાય છે. એનાથી વિપરીત, હોશિયાર ફિલ્મમેકર જાણે છે કે સ્ક્રીન પર શું નથી બતાવવાનું. એક શાંત ફ્રેમ, પૃષ્ઠભૂમિમાં માત્ર સન્નાટો અને એક અભિનેતાની આંખો. પડદા પર પેદા કરેલી આ ખાલી જગ્યા દર્શકના હૃદયમાં ઊંડી અસર છોડે છે. કલા ભીડમાં નહીં, ખાલી કેનવાસ પર ખીલે છે.

જે માણસ ના પાડતાં શીખતો નથી, એનું મગજ ભાડાના ગોડાઉન જેવું બની જાય છે.