સમયાંતરે પુનરાવર્તન

મગજ કચરાપેટી નથી કે બધું એક સાથે ઠાલવી દો અને કાયમ સચવાઈ રહે. જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક હર્મન એબિંગહોસે ૧૮૮૫માં સ્મૃતિ પર પ્રયોગો કર્યા હતા. એમણે સાબિત કર્યું કે નવી માહિતી મળ્યા પછી માણસ થોડા જ દિવસોમાં મોટા ભાગનું ભૂલી જાય છે. આને 'વિસ્મૃતિ વક્ર' કહેવાય. આ ભૂલવાની બીમારી નથી, મગજનો સ્વભાવ છે. સ્પેસ્ડ રિપીટિશન એટલે કોઈ પણ માહિતીને એક જ બેઠકે ગોખવાને બદલે ચોક્કસ સમયાંતરે ફરીથી યાદ કરવી.

આપણે પરીક્ષાની આગલી રાત્રે દસ કલાક ઉજાગરો કરીને પુસ્તક ચાવી જઈએ છીએ. પરિણામ? પરમ દિવસે મગજ સાવ કોરુંધાકોર. મગજને સ્નાયુ જેવું સમજો. એક જ દિવસે પચાસ કિલો વજન ઊંચકીને બોડીબિલ્ડર નથી થવાતું. દરરોજ થોડું વજન ઊંચકવું પડે. જ્યારે તમે કોઈ વિચાર ભૂલવાની અણી પર હો ત્યારે જ એને ફરી યાદ કરો, તો એ મગજના કાયમી ખાનામાં જડાઈ જાય છે.

બેંગલુરુની એક આઈટી કંપનીમાં નવી ભરતી થયેલા એન્જિનિયરોને પંદર દિવસની સળગતી ટ્રેનિંગ અપાઈ. સવારથી સાંજ સુધી સોફ્ટવેર અને કોડિંગના ઢગલાબંધ નિયમો પીવડાવી દીધા. મહિનો પૂરો થયો ત્યાં સુધીમાં મોટા ભાગના ડેવલપર્સ બધું ભૂલી ગયા અને ભૂલો કરવા લાગ્યા. પછી કંપનીએ પદ્ધતિ બદલી. રોજ નવી રામાયણ શીખવવાને બદલે એમણે ત્રીજા દિવસે, સાતમા દિવસે અને પછી એકવીસમા દિવસે અગાઉ શીખવેલા નિયમોનું ટૂંકું રીકેપ લેવાનું શરૂ કર્યું. પરિણામ સાવ ઊલટું આવ્યું. ભૂલો અડધી થઈ ગઈ.

આ પદ્ધતિ માત્ર વિદ્યાર્થીઓ કે કોડર્સ માટે નથી. વેપારમાં ગ્રાહક સાથેનો સંબંધ પણ આ જ રીતે ટકે છે. વરસમાં એક વાર દિવાળીએ મોટો ડબ્બો મોકલવા કરતાં, દર બે મહિને સામાન્ય ખબરઅંતર પૂછનાર વેપારી ગ્રાહકના મગજમાં કાયમ જીવતો રહે છે. સતત માથાકૂટ કરવાની જરૂર નથી. માત્ર અંતરાલ સાચવતા આવડવું જોઈએ.

એક જ ઘાએ લોઢું ક્યારેય વળતું નથી, યોગ્ય સમયે પડેલા હળવા ટકોરા ઇતિહાસ રચે છે.