સ્પેસ માળખું

કોઈ માણસ કે ટીમ કેટલું સારું કામ કરે છે તે માપવું કપરું છે. મોટા ભાગના મેનેજરો માત્ર ગતિ જુએ છે. કેટલી ફાઈલો પતાવી, કેટલા કલાક ટેબલ પર બેઠા. આ સંકુચિત દ્રષ્ટિ છે. ઉત્પાદકતા એક જ આંકડામાં કેદ નથી થતી. આ ભૂલ સુધારવા માટે સંશોધકોએ ‘સ્પેસ’ માળખું આપ્યું. એ પાંચ પરિમાણોનો સરવાળો છે: સંતોષ અને ખુશી (Satisfaction), કામગીરી (Performance), પ્રવૃત્તિ (Activity), સંચાર અને સહયોગ (Communication) તથા કાર્યપ્રવાહની ક્ષમતા (Efficiency). પાંચેય સંતુલિત હોય ત્યારે સાચું પરિણામ મળે છે.

આ વિચાર સોફ્ટવેર એન્જિનિયરિંગના સંશોધકો નિકોલ ફોર્સગ્રેન અને માર્ગારેટ-એન સ્ટોરી સહિતના વિદ્વાનોએ ૨૦૨૧માં આઈટી જગત માટે રજૂ કર્યો હતો. એમનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો: જો તમે માત્ર કોડિંગની ‘પ્રવૃત્તિ’ માપશો, તો માણસો નકામો કચરો ઝડપથી લખશે. ટીમની માનસિક સ્થિતિ અને પરસ્પર તાલમેલ નહીં મપાય તો આખી સિસ્ટમ ભાંગી પડશે. આ નિયમ કોડિંગ પૂરતો સીમિત નથી, જિંદગીના કોઈપણ વ્યવસાયિક ક્ષેત્રને એટલો જ લાગુ પડે છે.

સમસ્યા એ છે કે લોકો સહેલા આંકડા પાછળ ભાગે છે. કર્મચારી ૧૨ કલાક લાઈબ્રેરીમાં કે ડેસ્ક પર બેઠો એટલે એણે ઘણું કામ કર્યું એવું માનવું મુર્ખામી છે. અંદરથી અસંતુષ્ટ માણસ બહારથી ભલે સક્રિય દેખાય, એનું આઉટપુટ લાંબા ગાળે સડેલું જ હોવાનું. જો તમારી ટીમમાં સંવાદ તૂટેલો હોય અને ફાઈલો અટવાતી હોય, તો વ્યક્તિગત મહેનત પાણીમાં જાય છે.

હરિયાણાના ભિવાની કે અખાડામાં તૈયાર થતા ભારતીય બોક્સરો કે કુસ્તીબાજોને જુઓ. કોઈ કોચ માત્ર એટલું ગણે કે છોકરાએ દિવસમાં ૧૫ કિલોમીટર દોડ કરી કે ૧૦૦૦ દંડ બેઠક મારી, તો એ અધૂરી તાલીમ છે. એ ફક્ત પ્રવૃત્તિ થઈ. રિંગમાં ખરેખર પંચ કેટલા વાગ્યા તે પરફોર્મન્સ છે. ખેલાડી માનસિક રીતે ખુશ છે કે ડિપ્રેશનમાં, એ સંતોષ છે. ફિઝિયો, સાથી પહેલવાનો અને કોચ વચ્ચે સંવાદ કેવો છે? અને ઈજા વગર સતત પ્રેક્ટિસ વહે છે કે નહીં? આ બધાં ખાનાં ભરાય ત્યારે જ ઓલિમ્પિકમાં મેડલ આવે છે, માત્ર પરસેવાની ગણતરીથી નહીં.

ચક્કી પીસવી એ પ્રવૃત્તિ છે અને લોટ દળાવો એ પરિણામ; બંને વચ્ચેનો ભેદ ન સમજાય ત્યાં સુધી માત્ર થાક જ હાથ લાગશે.