શીપવૉકિંગ

ઘેટાંનું આખું ટોળું આગળ ચાલતા ઘેટાની પૂંછડી જોઈને મૂંગા મોઢે આગળ વધે છે. આગળ ખાડો છે કે કતલખાનું, કોઈ પૂછતું નથી. ઊંઘમાં ચાલવાની બીમારીને સોમનામ્બ્યુલિઝમ કહેવાય. આ બંને શબ્દોને જોડીને વિચારક સેથ ગોડિને એક શબ્દ આપ્યો: શીપવૉકિંગ. જાગતી આંખે, પૂરેપૂરા હોશમાં હોવા છતાં, કોઈ પણ સવાલ પૂછ્યા વગર ભીડની પાછળ ઢસડાવું. તમે જીવી રહ્યા છો એવો ભ્રમ રહે છે, પણ ફેંસલા બીજાના લીધેલા હોય છે.

આપણી આખી શિક્ષણ પદ્ધતિ અને ઔદ્યોગિક કલ્ચર આજ કામ કરે છે. શાળાથી લઈને કોર્પોરેટ ક્યુબિકલ સુધી આપણને એક જ સૂચના આપવામાં આવે છે: લાઈનમાં ઊભા રહો, અવાજ ન કરો અને સામેવાળો જે કરે છે તે જ દોહરાવો. માણસ અંદરથી મરી પરવારે છે, છતાં સવારે ટાઈ બાંધીને લોકલ ટ્રેનમાં ચડી જાય છે. કોઈ પોતાને પૂછતું નથી કે હું આ કેમ કરી રહ્યો છું. સુરક્ષાની લાલચ એટલી મોટી છે કે વિચારવાની તાકાત ગીરવે મુકાઈ જાય છે.

આ માનસિકતાનો સૌથી મોટો ગેરફાયદો એ છે કે માણસ પોતાની તમામ વિશિષ્ટતા ગુમાવી દે છે. જ્યારે આખી દુનિયા એક જ દિશામાં દોડે, ત્યારે ત્યાં પહોંચીને પણ કંઈ નવું મળતું નથી. તમે ક્યારેય નિષ્ફળ નથી થતા, પણ ક્યારેય કશું અસલી સર્જી પણ શકતા નથી. જે માણસ ઘેટાની જેમ ચાલે છે, તેને ક્યારેય પસ્તાવો કરવાનો હક નથી મળતો, કારણ કે તેનો રસ્તો તેનો પોતાનો હતો જ નહીં.

સંયુક્ત કુટુંબમાં આ ખેલ પેઢીઓથી ચાલે છે. મોટો ભાઈ સાયન્સમાં ગયો એટલે નાનાએ પણ એન્જિનિયરિંગ જ કરવું પડે. દાદાએ કટલરીની દુકાન કરી, બાપાએ કાપડનો વેપાર વધાર્યો, હવે ત્રીજી પેઢીનો દીકરો મુંબઈ જઈને ફિલ્મમેકિંગ શીખવા માગે તો ઘરમાં ભૂકંપ આવે. 'આપણા ખાનદાનમાં આવું કોઈએ કર્યું નથી'—આ એક જ વાક્ય પૂરતું છે. રવિવારે ડાઈનિંગ ટેબલ પર બધા સાથે જમે છે, સરખો જ કુરતો પહેરે છે અને એકસરખી જૂની વાતો પર હસે છે. પોતાની કોઈ મૌલિક ઈચ્છા વ્યક્ત કરવી એટલે કુટુંબનું અપમાન. પરિણામે, વીસ વર્ષનો નવયુવાન ચાલીસ વર્ષના કાકાની જેમ વિચારતો થઈ જાય છે.

ટોળામાં ચાલવાની સગવડ બહુ મોટી છે. ત્યાં અકસ્માત થાય તો દોષ બીજા પર ઢોળી શકાય છે. પણ જે જિંદગીમાં પોતાની કોઈ ભૂલ નથી, તે જિંદગી પોતાની પણ ક્યાંથી હોઈ શકે?

જે માણસ બીજાની પૂંછડી પકડીને ચાલે છે, તેણે જીવનભર માત્ર લીંડીઓ જ જોવી પડે છે.