શીપસ્કિન અસર

જ્ઞાન મહત્વનું છે કે કાગળનો ટુકડો? દુનિયા મોંએથી જ્ઞાનના ગુણગાન ગાય છે, પણ ખિસ્સું ખોલતી વખતે કાગળ જ જુએ છે. આ વાસ્તવિકતાને અર્થશાસ્ત્રમાં શીપસ્કિન અસર કહે છે. જૂના જમાનામાં પશ્ચિમની યુનિવર્સિટીઓ ઘેટાંના ચામડા પર ડિગ્રી છાપતી. જો તમે ચાર વર્ષ ભણ્યા હો પણ છેલ્લી એક પરીક્ષા ન આપી હોય, તો તમારી પાસે જ્ઞાન પૂરેપૂરું છે. પરંતુ બજાર તમને કોડીની કિંમતે માપશે. જેણે ફક્ત છેલ્લો સિક્કો મેળવી લીધો, તેનો પગાર તમારા કરતાં સીધો ડબલ થઈ જાય છે.

આ વિચાર શ્રમ અર્થશાસ્ત્રમાંથી આવ્યો છે. ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકામાં અર્થશાસ્ત્રીઓએ જોયું કે શિક્ષણના દરેક વધારાના વર્ષથી આવક ધીમે ધીમે નથી વધતી. ખરી છલાંગ ત્યારે જ લાગે છે જ્યારે હાથમાં ઔપચારિક પ્રમાણપત્ર આવે. ડિગ્રી માત્ર જ્ઞાન નથી આપતી, તે બજારને એક મોટો સંકેત આપે છે. કંપનીઓ પાસે તમારી અસલ આવડત માપવાની ફુરસદ નથી. તેમને રેડીમેડ મહોર જોઈએ છે.

આ અસર શિક્ષણ પૂરતી સીમિત નથી. આપણી આખી આર્થિક વ્યવસ્થા જ આ કાગળિયા સંકેતો પર ચાલે છે. ખાનગી ક્ષમતા ગમે તેટલી ઉત્કૃષ્ટ હોય, સંસ્થાગત લેબલ વગર સિસ્ટમ તમને ક્યારેય પુખ્ત કે ભરોસાપાત્ર ગણતી નથી. જે માણસ સિસ્ટમના ચોકઠામાં ફિટ બેસવાનું કાગળ લઈ આવે છે, તેને દુનિયા દરવાજા ખોલી આપે છે. બાકીના પ્રતિભાશાળી લોકો બહાર ઊભા રહીને દલીલો કરતા રહે છે.

આપણી બેંકો આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે હસમુખભાઈ ચાલીસ વર્ષથી કરિયાણાની દુકાન ચલાવે છે. રોજના લાખો રૂપિયા રોકડા ફેરવે છે અને એક પણ વેપારીનું પેમેન્ટ અટકાવ્યું નથી. પણ જ્યારે તેઓ હોમ લોન લેવા જાય છે, ત્યારે બેંક મેનેજર તેમને ગણકારતો નથી. બીજી બાજુ એક યુવાન પાસે કોઈ મોટો અનુભવ નથી, પણ મલ્ટિનેશનલ કંપનીની સેલરી સ્લિપ અને ૭૫૦થી વધુનો ક્રેડિટ સ્કોર છે. બેંક પેલા યુવાનને સામે ચાલીને બે કરોડની લોન પકડાવી દેશે. હસમુખભાઈ પાસે ધંધાનું વાસ્તવિક લોહી-પરસેવો છે, પણ યુવાન પાસે સિસ્ટમે સ્વીકારેલું કાગળિયું છે.

દુનિયા તમારી અંદરની તાકાત જોવા નથી બેઠી, તેને ફક્ત કવર પર લાગેલો સરકારી સિક્કો જોઈએ છે.