સલાહકારના શર્બી નિયમો

સલાહ આપવી એ દુનિયાનો સૌથી નફાકારક પણ અંધારાવાળો ધંધો છે. અમેરિકન સોફ્ટવેર વિચારક અને મેનેજમેન્ટ ગુરુ જેરાલ્ડ વાઇનબર્ગે ૧૯૮૫માં પોતાના પુસ્તક 'ધ સિક્રેટ્સ ઓફ કન્સલ્ટિંગ'માં કેટલાક અજીબ પણ સો ટકા સાચા નિયમો આપ્યા હતા, જે તેમણે પોતાની પત્ની શેરબીના નામ પરથી 'શેરબીઝ લોઝ' કહ્યા. સૌથી મોટો કાયદો: બહારથી સલાહ આપવા આવનાર ક્યારેય સિસ્ટમની અંદરની ગંદકી જોઈ શકતો નથી, અને સિસ્ટમની અંદર જીવતો માણસ બહારની વાસ્તવિકતા સ્વીકારી શકતો નથી. તમે ગમે તેટલા હોશિયાર હો, ક્લાયન્ટ તમને સુધરવા માટે નહીં, પણ પોતાના અગાઉથી લીધેલા નિર્ણયો પર મંજૂરીનો સિક્કો મરાવવા બોલાવે છે.

આ નિયમો સામાજિક ઢોંગને ઉઘાડો પાડે છે. પહેલો સિદ્ધાંત કહે છે કે સમસ્યા ભલે ગમે તે દેખાતી હોય, મૂળમાં તે હંમેશાં માણસોની ઈગો અને સંબંધોની જ સમસ્યા હોય છે. બીજો સિદ્ધાંત કહે છે કે જો તમારો પ્લાન કામ કરી જાય, તો તેનું શ્રેય બોસ લઈ જશે; જો નિષ્ફળ જાય, તો ખીલી સલાહકારના માથે ઠોકાશે. સલાહ આપનારને પૈસા સાચું બોલવાના નથી મળતા, એ વાતને એવી રીતે રજૂ કરવાના મળે છે કે સામેવાળાનું મોં કાળું ન પડે.

આપણા દેશમાં કોટા કે અમદાવાદના મેગા ટ્યુશન ક્લાસીસ આ કાયદાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. દસમા કે બારમા ધોરણમાં નાપાસ થવાની અણી પર બેઠેલા છોકરા માટે મા-બાપ પચાસ હજારની ફી ભરીને 'સ્પેશિયલ એજ્યુકેશન કાઉન્સિલર' પાસે દોડે છે. કાઉન્સિલર જાણે છે કે ખરી સમસ્યા છોકરાની ક્ષમતા નથી, પણ પિતાની અધૂરી મહત્ત્વાકાંક્ષા અને ઘરમાં રોજેરોજ થતાં કંકાસ છે. પણ શેરબીનો નિયમ યાદ રાખીને કાઉન્સિલર સાચું નથી બોલતો. એ પિતાને ખુશ કરવા 'ટાઈમ-ટેબલ પ્લાનર' અને 'મેમરી બૂસ્ટર ટિપ્સ'ની ચાવી આપે છે. બાપ ખુશ થઈને ફી ચૂકવે છે, રિઝલ્ટ ખરાબ આવે ત્યારે છોકરાને જ વગોવવામાં આવે છે.

વાસ્તવિકતા એ છે કે સલાહ હંમેશાં ખરીદનારના અહંકારને માફક આવે તેવી ભાષામાં જ વેચાય છે. કડવી દવા કોઈ પીતું નથી, સૌને માત્ર મીઠો ઢોંગ પોસાય છે.

જે લોકો સમસ્યા ઉકેલવા સલાહકાર બોલાવે છે, તેમને સમાધાન નહીં પણ આશ્વાસનનો મલમ જોઈતો હોય છે.