સેલ્ફી સોસાયટી

કેમેરા પહેલાં દુનિયા જોવા માટે હતો. હવે કેમેરા પોતાની જાતને દુનિયા સામે સાબિત કરવા માટે વપરાય છે. સેલ્ફી સોસાયટી એટલે એવો સામાજિક રોગચાળો જ્યાં માણસ જીવવા કરતાં પોતે કેવો દેખાય છે તેની નકલ કરવામાં વધુ સમય બગાડે છે. આ કેવળ ફોટો પાડવાની ટેવ નથી. આ એક માનસિક વિકૃતિ છે. અહીં અનુભવનું કોઈ મૂલ્ય નથી, અનુભવનું પ્રદર્શન જ સર્વસ્વ છે. ઘટના ગૌણ બની જાય છે, કેમેરા તરફ હસતો ચહેરો કેન્દ્રમાં આવી જાય છે.

આ વિચાર સમકાલીન સમાજશાસ્ત્ર અને ડિજિટલ કલ્ચરના અભ્યાસોમાંથી ઊભરી આવ્યો છે. સમાજશાસ્ત્રી જેરેમાયહ મોરલોક અને ફેલિપ ઝિઓટી નરીતા જેવા લેખકોએ આ ઘટનાનું વિશ્લેષણ કર્યું છે. તેમણે દર્શાવ્યું કે અલ્ગોરિધમ અને સ્માર્ટફોને આપણને એવા આત્મકેન્દ્રી જીવો બનાવી દીધા છે જે સતત પોતાની જાતને વેચી રહ્યા છે. સામાજિક સ્વીકૃતિ હવે લાઈક્સ અને શેરના સિક્કાઓમાં મપાય છે.

આ માનસિકતાનું નુકસાન ઊંડું છે. જ્યારે તમે સતત દર્શક માટે જીવતા હો, ત્યારે તમે અંદરથી ખોખલા થતા જાઓ છો. માણસ એક જીવંત વ્યક્તિ મટીને પોતાની જ બ્રાન્ડનો સેલ્સમેન બની જાય છે. પરિણામ એ આવે છે કે કોઈ પણ દુર્ઘટના, કળા કે કુદરતી સૌંદર્ય સામે આવે ત્યારે હાથ આપોઆપ ખિસ્સામાં જઈને ફોન બહાર કાઢે છે. સંવેદના મરી જાય છે, ફક્ત ફ્રેમ જીવતી રહે છે.

આ દ્રશ્ય ભારતીય રમતગમતના મેદાન પર ચોખ્ખું દેખાય છે. ધારો કે નેશનલ ગેમ્સ કે બેડમિન્ટન ચેમ્પિયનશિપ પૂરી થઈ છે. હજી ખેલાડીનો પરસેવો સૂકાયો નથી, શરીર થાકથી તૂટે છે. પણ પોડિયમ પર મેડલ ગળામાં પડતાં જ કોચ કે અધિકારી તેની પાસે દોડી જાય છે. તેમને રમતની ટેકનિક કે ખેલાડીના સંઘર્ષમાં રસ નથી. તેમને પોતાનો ચહેરો ખેલાડીના મેડલ સાથે એક જ ફ્રેમમાં લાવીને સોશિયલ મીડિયા પર ખડકી દેવો છે. સાચો ખેલાડી પાછળ રહી જાય છે, આગળ માત્ર હસતો અધિકારી અને તેનો ફોન ચમકે છે.

જે સમાજ દર્પણને સત્ય માની લે છે, તે આખરે પોતાના જ પ્રતિબિંબના પ્રેમમાં ડૂબીને મરી જાય છે.