સેલ્ફલેસ બ્રેઇન

માણસ મૂળભૂત રીતે સ્વાર્થી છે કે પરોપકારી? આ સવાલ સદીઓ જૂનો છે. જીવવિજ્ઞાન કહે છે કે જનીનો સ્વાર્થી હોય છે. તેમનો એકમાત્ર હેતુ પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનો છે. પરંતુ મનોવૈજ્ઞાનિક સ્ટીવન પિંકરે ૧૯૯૭ના પોતાના પુસ્તક 'હાઉ ધ માઇન્ડ વર્કસ'માં આ કોયડો ઉકેલ્યો. તેમણે બતાવ્યું કે આ જ સ્વાર્થી જનીનોએ માનવ મગજમાં સાચા નિઃસ્વાર્થપણાની સિસ્ટમ ગોઠવી આપી છે. તેને 'સેલ્ફલેસ બ્રેઇન' કહે છે. જનીન સ્વાર્થી હોઈ શકે, પણ તે જે મગજ બનાવે છે તે અન્ય માટે કુરબાની આપવા સક્ષમ હોય છે.

આ કોઈ દંભ કે બનાવટી નાટક નથી. ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન જે માનવ સમૂહો એકબીજાની મદદ કરતા હતા, તેમના બચવાની શક્યતા વધી ગઈ. પરિણામે આપણું મગજ એવું ઘડાયું કે સામી વ્યક્તિની પીડા જોઈને આપણને ખરેખર દર્દ થાય છે. બીજાને મદદ કરવાથી અંદરથી સુખ મળે છે. કુદરતે સહાનુભૂતિને આપણી ચેતાતંત્રની નસોમાં વણી દીધી છે. સ્વાર્થી જનીનોએ પોતાની જાતને બચાવવા માટે માનવ મગજને ઉદાર અને નિઃસ્વાર્થી બનાવવું પડ્યું.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? આપણે વારંવાર માની લઈએ છીએ કે દુનિયા માત્ર ગળાકાપ સ્પર્ધા પર ચાલે છે. પણ હકીકત એ છે કે સાચો સહયોગ વગર મોટો સમાજ ટકી જ ન શકે. સંકટ સમયે અજાણ્યા લોકો પોતાના જીવના જોખમે બીજાને બચાવે છે. આ માત્ર લોજિક નથી, મગજનું કુદરતી વાયરિંગ છે. જ્યારે આપણે કોઈની નિઃસ્વાર્થ ભાવના પર શંકા કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે મનુષ્યના જૈવિક વારસાને અવગણીએ છીએ.

બોલિવૂડના ફિલ્મ સેટ પર આ વ્યવહાર ચોખ્ખો દેખાય છે. ધારો કે શૂટિંગ દરમિયાન રાત્રે કોઈ લાઇટમેન ઊંચાઈ પરથી પડી જાય. તે વખતે કોઈ પ્રોડ્યુસર પોતાના ખિસ્સાનો નફો-નુકસાન ગણવા બેસતો નથી. મુખ્ય કલાકાર કે ટેકનિશિયન તરત શૂટિંગ રોકીને તેને હોસ્પિટલ પહોંચાડવા દોડે છે. ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી ક્રૂર અને સ્વાર્થી ગણાય છે, છતાં ભયંકર અકસ્માત વખતે લોકો પોતાના અંગત સ્વાર્થ ભૂલીને સાથી કામદારની પડખે ઊભા રહી જાય છે.

જનીન ભલે ગમે તેટલા ગણતરીબાજ હોય, મગજ પાસે દિલનું કામ કરાવવાની કુદરતની પોતાની એક યુક્તિ છે.