સેલ્ફી ડિસમોર્ફિયા

અરીસો સાચું બોલે છે, પણ સ્માર્ટફોનનો કેમેરો ખુલ્લેઆમ જુઠ્ઠું બોલે છે. આજના ફોનમાં રહેલા ફિલ્ટર્સ ચહેરાની કરચલીઓ ગાયબ કરી દે છે, નાક પાતળું કરી નાખે છે અને ત્વચાને પ્લાસ્ટિક જેવી ચમકદાર બનાવી દે છે. મુશ્કેલી ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે માણસ પોતાના અસલી ચહેરાને ધિક્કારવા લાગે છે અને સ્ક્રીન પર દેખાતી એડિટ કરેલી છબીને જ સત્ય માનવા માંડે છે. આ માનસિક વિકૃતિને સેલ્ફી ડિસમોર્ફિયા કહે છે. માણસ પોતાના જ ડિજિટલ અવતારની ઈર્ષ્યા કરવા લાગે છે.

લંડનના કોસ્મેટિક સર્જન ડોક્ટર ટિજિયન એશોએ ૨૦૧૮ આસપાસ આ પરિભાષા નોંધી હતી. અગાઉ દર્દીઓ પ્લાસ્ટિક સર્જન પાસે કોઈ ફિલ્મસ્ટારનો ફોટો લઈને જતા કે અમારે આવું બનવું છે. હવે લોકો પોતાના જ ફિલ્ટરવાળા ફોટા બતાવીને કહે છે કે અમને સાચેસાચ આવા બનાવી દો. જામા ફેશિયલ પ્લાસ્ટિક સર્જરી જેવા મેડિકલ જર્નલમાં પણ આ ખતરા વિશે સંશોધકોએ ચેતવણી આપી. આ કોઈ સામાન્ય ફેશન નથી, મગજમાં ઊંડે ઘર કરી જતી લઘુતાગ્રંથિ છે.

આ છેતરામણી મનોવૃત્તિ માત્ર મોં પર જ નથી અટકતી, એ આખી જીવનશૈલીમાં વ્યાપી ગઈ છે. અમદાવાદ કે સુરતમાં નવો ફ્લેટ ખરીદવા જાવ ત્યારે બિલ્ડરનો બ્રોશર જુઓ. થ્રી-ડી બ્રોશરમાં વિશાળ સ્વિમિંગ પૂલ, યુરોપિયન ગ્રીનરી અને આલીશાન ક્લબહાઉસ દેખાય. વાસ્તવમાં પઝેશન મળે ત્યારે સામે સાંકડી ગલી, પાર્કિંગના ડખા અને સિમેન્ટનો ધૂળિયો ઢગલો હોય છે. સોસાયટીના લોકો કાગળ પરના કાલ્પનિક પ્રોજેક્ટ સાથે અસલી ઈમારતની સરખામણી કરીને આખી જિંદગી કકળાટ કરતા રહે છે.

આભાસી રૂપ સાથે અસલિયત ક્યારેય સ્પર્ધા કરી શકતી નથી. ફિલ્ટર સસ્તું છે, સત્ય મોંઘું છે. સ્ક્રીન પરની પાંચ મિનિટની ચમક માટે માણસ આયનામાં દેખાતા પોતાના કુદરતી અસ્તિત્વ સાથે કાયમી વેર બાંધી બેસે છે.

જે માણસ પોતાના જ ફિલ્ટરથી અંજાઈ જાય છે, એ આયના સામે ઊભા રહેવાની હિંમત હંમેશાં માટે ગુમાવી બેસે છે.