પ્રતિભાવ નિષેધ

મગજની અંદર એક બ્રેક હોય છે. સામેથી ઉશ્કેરણી આવે ત્યારે તરત જ તૂટી પડવું એ જાનવરની ખાસિયત છે. પણ માણસ હોવાનો અર્થ એ કે આવેગ અને અમલ વચ્ચે થોડો વિરામ મૂકી શકાય. ન્યુરોસાયન્સની ભાષામાં આને 'રિસ્પોન્સ ઇનહિબિશન' કહે છે. કોઈ લાલચ, ગુસ્સો કે સહજ આદત આપણને ધક્કો મારે ત્યારે એ પહેલી પ્રતિક્રિયાને દબાવી રાખવાની ક્ષમતા. તમે શું કરો છો એના કરતાં તમે શું કરતા અટકી જાઓ છો, તે તમારી બુદ્ધિ નક્કી કરે છે.

મગજનો પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ આ બ્રેક ચલાવે છે. જ્યારે આ બ્રેક નબળી પડે, ત્યારે માણસ વ્યસન, ધ્યાનભંગ અને પસ્તાવાનો શિકાર બને છે. આ કોઈ તત્વજ્ઞાન નથી, ચેતાતંત્રનું સાદું મિકેનિક્સ છે. રોજિંદા જીવનમાં સૌથી વધુ ઊર્જા ખોટાં કામો ન કરવામાં વપરાય છે. તમારી મૂળભૂત વૃત્તિઓ સસ્તી ક્ષણિક મજા શોધતી હોય છે. તેને અટકાવીને લાંબા ગાળાના લક્ષ્ય તરફ વળવું એ જ આ પ્રતિભાવ નિષેધનું કામ છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરના સેક્ટરોમાં બેસીને સરકારી ભરતી કે જીપીએસસીની તૈયારી કરતા ઉમેદવારને જુઓ. ટેબલ પર લક્ષ્મીકાંતની પોલિટીની ચોપડી ખુલ્લી પડી છે. અચાનક ફોન વાઇબ્રેટ થાય છે. વોટ્સએપ પર કોઈ મીમ આવ્યું છે અથવા ટેલિગ્રામ ચેનલ પર નવી પીડીએફ પડી છે. હાથ તરત ફોન તરફ લંબાય. આ સહજ પ્રતિક્રિયા છે. જે છોકરો એ ક્ષણે હાથ પાછો ખેંચી લે છે, એ જ પરીક્ષા પાસ કરે છે. જેને ચોપડી યાદ નથી રહેતી એવો વાંક નથી, જે પોતાના હાથને ફોન ઉપાડતા રોકી શકતો નથી એ ખરેખર હારે છે.

આજના સ્ક્રીન-યુગમાં માણસની આ મગજની બ્રેક ઘસાઈ ગઈ છે. એપ્લિકેશનો એવી રીતે બની છે કે તમારી પ્રતિક્રિયા આપમેળે ટ્રિગર થાય. નોટિફિકેશન વાગ્યું નથી ને આંગળી સરકી નથી. દુકાનમાં સેલનું પાટિયું જોતાં જ ખિસ્સામાંથી કાર્ડ નીકળી જાય. ઓફિસમાં બોસ બોલે એટલે તરત બચાવ કરવા મોં ખૂલી જાય. જે માણસ પોતાની પ્રાથમિક વૃત્તિઓને ના નથી કહી શકતો, એ પોતાની જ જિંદગીનો કેદી બની જાય છે.

જે માણસ બ્રેક મારતાં નથી શીખતો, એનો અકસ્માત નિયતિ નહીં પણ એની પોતાની પસંદગી હોય છે.