મુક્તિ અને ભારનો ગુણોત્તર

કોઈ કામ પત્યા પછી મન કેટલી ઝડપે ખાલી થાય છે, તેને રિલીઝ રેશિયો કહેવાય. સાદો હિસાબ છે. તમે આખો દિવસ ઓફિસમાં તાણ વેઠ્યો, ફાઈલો ઉથલાવી અને બોસની કચકચ સાંભળી. સાંજે ઘરે પહોંચ્યા પછી એ કચરો મગજમાંથી કાઢતાં કેટલી મિનિટ લાગી? જો આઠ કલાકના કામનો ભાર ઉતારવામાં બીજા આઠ કલાક નીકળી જાય, તો તમારો રિલીઝ રેશિયો નબળો છે. મન જ્યારે છૂટવા માટે વધુ પડતો સમય માંગે, ત્યારે જિંદગી જીવાતી નથી, માત્ર સરભર થાય છે.

આ વિચાર આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને કાર્યક્ષમતાના લેખકોમાંથી આવ્યો છે. તેનો સીધો સંબંધ આપણા નર્વસ સિસ્ટમ સાથે છે. કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામિંગમાં પણ મેમરી રિલીઝ કરવાનો નિયમ હોય છે; કામ પૂરું થાય એટલે સિસ્ટમે રોકેલી જગ્યા ખાલી કરી દેવી પડે. માણસ ઊંધું કરે છે. ઘટના વીતી ગયા પછી પણ એનું વળગણ પકડી રાખે છે. જૂનો બોજ ખાલી ન થાય ત્યાં સુધી નવો અનુભવ અંદર સમાઈ શકતો નથી.

આપણે આરામના નામે માત્ર ભૌગોલિક સ્થાન બદલીએ છીએ. ધારો કે અમદાવાદના એક કાપડના વેપારી નવરાત્રી પછી મન હળવું કરવા પરિવાર સાથે શિમલા-મનાલીની ટૂર પર નીકળ્યા. પહાડોની ઠંડી હવા છે, સામે બરફ છે, પણ ગાડીમાં બેઠા બેઠા ભાઈ કાલુપુરની દુકાનના મુનીમ સાથે ફોન પર જીભાજોડી કરે છે. દસ દિવસના પ્રવાસમાંથી આઠ દિવસ તો સુરત પેમેન્ટ ક્યારે મોકલશે એની ચિંતામાં વેડફાઈ ગયા. છેલ્લે પાછા વળતી વખતે ફ્લાઇટમાં એમને થાય છે કે રજાઓ તો પતી ગઈ, પણ થાક ઉતર્યો નહીં.

આ રિલીઝ રેશિયોની નિષ્ફળતા છે. પ્રવાસ શરૂ થયો પણ વેપાર મગજમાંથી છૂટ્યો નહીં. શરીર હિમાચલમાં હતું અને જીવ ધીરધારના ચોપડામાં અટવાયેલો રહ્યો. ખરી મુસાફરી ટિકિટ કપાવવાથી શરૂ નથી થતી, અંદરની પકડ ઢીલી કરવાથી થાય છે. જો અઠવાડિયું આરામ કરવા માટે પંદર દિવસની પૂર્વતૈયારી અને મહિનો રિકવરી જોઈતી હોય, તો મુશ્કેલી પહાડોમાં નથી, તમારી અંદરના હિસાબ-કિતાબમાં છે.

જે માણસ મુકામ બદલ્યા પછી પણ સામાન માથે લઈને ફરે છે, એ ક્યારેય પ્રવાસી બની શકતો નથી.