પ્રશ્નમંથન

નવો પડકાર આવે એટલે આપણે સીધા જવાબો શોધવા દોડીએ છીએ. કોઈ પણ મીટિંગમાં બેસો, લોકો પોતપોતાના તુક્કાઓ ફેંકવા માંડશે. આ જૂની બ્રેઇનસ્ટોર્મિંગ પદ્ધતિ છે, જે મોટા ભાગે નકામી સાબિત થાય છે. પ્રશ્નમંથન આખી રમત ઉલટાવી નાખે છે. અહીં કોઈએ ઉકેલ આપવાનો નથી. માત્ર ને માત્ર સવાલો પૂછવાના છે. પાંચ કે દસ મિનિટ સુધી અટક્યા વગર ફક્ત પ્રશ્નોની ઝડી વરસાવવાની. કોઈ દલીલ નહીં, કોઈ ખુલાસો નહીં. માત્ર નવી દિશા ઉઘાડતા કાચા પ્રશ્નો.

આ વિચારને હેલ ગ્રેગરસન જેવા વિચારકો અને શિક્ષણવિદોએ આગળ વધાર્યો. સામાન્ય રીતે આપણું મગજ બંધિયાર જવાબોમાં કેદ થઈ જાય છે, જેને મનોવિજ્ઞાનમાં પૂર્વગ્રહ કહે છે. માણસ જ્યારે જવાબ શોધવા બેસે છે ત્યારે એ પોતાના જૂના અનુભવોની સીમા ઓળંગી શકતો નથી. પણ જ્યારે તમે મગજને ફક્ત સવાલ પૂછવાની છૂટ આપો છો, ત્યારે સંકોચ તૂટે છે. સવાલ પૂછવામાં જોખમ ઓછું લાગે છે. ખોટો જવાબ તમને મૂર્ખ સાબિત કરી શકે, પણ અણિયાળો સવાલ આખી સભાને વિચારતી કરી મૂકે છે.

આ પદ્ધતિની તાકાત એ છે કે એ અસલ સમસ્યાને ઢંઢોળે છે. મોટા ભાગના પ્રોજેક્ટ એટલા માટે નિષ્ફળ જાય છે કારણ કે માણસો સાચા જવાબો શોધતા હતા, પણ સવાલ જ ખોટો પૂછી રહ્યા હતા. કંપનીઓ નફો વધારવાના ઉપાયો શોધે છે, પણ ‘ગ્રાહકને આપણી જરૂર કેમ નથી?’ એવો અણગમતો સવાલ પૂછવાની હિંમત કરતી નથી. પ્રશ્નમંથન એ અહંકાર ઓગાળવાની દવા છે. એ તમારા માની લીધેલા સત્યોના પાયા હચમચાવી નાખે છે.

બોલિવૂડની એક રાઇટર્સ રૂમની કલ્પના કરો. ફિલ્મ ફ્લોપ ગઈ છે. દિગ્દર્શક પૂછે છે, ‘હવે હિટ ગીત કેવી રીતે બનાવવું?’ આ સામાન્ય બ્રેઇનસ્ટોર્મિંગ છે, જેમાં બધા જૂના મસાલા સૂચવશે. પણ જો પ્રશ્નમંથન થાય, તો સવાલો બદલાશે. ‘દર્શક થિયેટરમાં શું શોધવા આવે છે? આપણે છેલ્લે ક્યારે કોઈ પાત્રને પ્રામાણિક બનાવ્યું હતું? શું આપણી વાર્તામાં દર્શક પોતાનું દર્દ જોઈ શકે છે?’ જ્યારે જવાબોની ઉતાવળ છોડીને સવાલોનો ઢગલો કરવામાં આવે, ત્યારે કથાની સાચી નસ પકડાય છે. શ્રેષ્ઠ વાર્તા શ્રેષ્ઠ જવાબોમાંથી નહીં, અકળાવનારા સવાલોમાંથી જન્મે છે.

જવાબો જૂની જમીન પર ફરે છે, માત્ર સવાલો જ નવી દુનિયા ખોદી શકે છે.