આંતરિક પૂછપરછનો નિયમ

માણસના મગજમાં નિર્ણયો અગાઉથી તૈયાર પડેલા તૈયાર માલ જેવા નથી હોતા. જ્યારે પસંદગી કરવાની ક્ષણ આવે છે, ત્યારે મગજ પોતાની જાતને પ્રશ્નો પૂછે છે. આ પ્રક્રિયાને મનોવિજ્ઞાનમાં 'ક્વેરી થિયરી' કહે છે. મગજ કઈ બાબતને પ્રથમ તપાસે છે, તે મુજબ તમારો આખરી નિર્ણય ઘડાય છે. જો મગજ પહેલાં એક વિકલ્પની તરફેણમાં સવાલો પૂછશે, તો તે જ વિકલ્પ માટે મજબૂત દલીલો શોધશે. પછી બીજા વિકલ્પનો વારો આવે ત્યાં સુધીમાં તો આંતરિક યાદશક્તિ થાકી જાય છે.

આ મોડેલ અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક એલ્કે વેબર અને એરિક જોહ્ન્સને રજૂ કર્યું હતું. એમણે સમજાવ્યું કે આપણી પસંદગીઓ સ્થિર નથી, પણ ક્ષણે ક્ષણે રચાતી કલ્પના છે. અર્થશાસ્ત્ર વર્ષો સુધી માનતું રહ્યું કે માણસ ગણતરીબાજ કમ્પ્યુટર છે. પણ સત્ય એ છે કે માણસનું મગજ અદાલતના પક્ષપાતી વકીલ જેવું છે. જે વિકલ્પ પહેલાં ટેબલ પર આવ્યો, તેની વકીલાત મગજ પહેલાં કરે છે.

આનો સાચો ભય એ છે કે પ્રશ્નનો ક્રમ બદલાય તો નિર્ણય બદલાઈ જાય છે. પ્રથમ પૂછાયેલી પૂછપરછ અન્ય તમામ શક્યતાઓને ઢાંકી દે છે. જેને આપણે આપણો 'સ્વતંત્ર નિર્ણય' માનીએ છીએ, તે માત્ર વિચારોના ટ્રાફિકનું પરિણામ હોય છે. જે વિચારને પહેલાં લીલી ઝંડી મળી, તે બાકીના વિચારોને પાછળ ધકેલી દે છે.

હરિયાણાના એક અંતરિયાળ અખાડામાં કુસ્તી લડતા રમેશને વિચારો. ઓલિમ્પિક ટ્રાયલ્સ નજીક છે અને ઘૂંટણમાં દુખાવો ઊપડ્યો છે. જો તેનો કોચ પૂછે કે 'જો તું રમીશ તો ઓલિમ્પિકમાં જવાની તક કેટલી?', તો રમેશનું મગજ સીધું મેડલ અને તિરંગાની યાદો શોધવા માંડશે. ઇજા ગૌણ બની જશે. પણ જો ડોક્ટર પૂછે કે 'જો તું આ હાલતમાં લડીશ તો આખી જિંદગી લંગડાવાનો ડર કેટલો?', તો મગજ પહેલા દર્દ અને કાયમી અપંગતાના પુરાવા ભેગા કરશે. રમેશ એ જ છે, ઘૂંટણ એ જ છે, પણ કયો સવાલ અંદર પહેલાં અથડાયો તેના પર તેના ભવિષ્યનો ફેંસલો થઈ જાય છે.

માણસ પોતાની જાતને કેવો સવાલ પૂછે છે, એના પરથી નક્કી થાય છે કે એ જીતશે કે લંગડાશે.