અનાસક્તિનો નિયમ

તર્કશાસ્ત્રમાં આને મોડસ પોનેન્સ કહે છે, પણ વ્યવહારુ જિંદગીમાં આ નિયમ માનસિક મુક્તિનો સૌથી ધારદાર હથિયાર છે. સીધો હિસાબ છે: જો શરત સાચી હોય અને કારણ બની ચૂક્યું હોય, તો પરિણામને સ્વીકારીને આગળ વધો. એમાં લાગણીશીલ થઈને અટકી જવાની જરૂર નથી. કામ પૂરું થયા પછી તેના ફળ સાથે અહંકાર કે મોહ બાંધી રાખવાની ટેવ માણસને લકવાગ્રસ્ત બનાવી દે છે. સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ છે: નિર્ણય લીધા પછી તેની પ્રક્રિયા પર પૂરું ધ્યાન આપો, પરિણામ સાથે વળગણ છોડી દો.

તર્કશાસ્ત્રના પ્રાચીન ચોપડાઓથી લઈને ભારતીય દર્શન સુધી આ વિચાર ફેલાયેલો છે. શબ્દ ભલે ગણિત જેવો લાગે, પણ મનોવિજ્ઞાનમાં આનો અર્થ પરિણામથી પોતાને અળગા રાખવાનો છે. જ્યારે તમે કોઈ કામ કરતી વખતે તેના પરિણામ સાથે અતિશય લાગણી જોડી દો છો, ત્યારે તમારી નિર્ણયશક્તિ બહેર મારી જાય છે. અનાસક્તિ એટલે ઉદાસીનતા નથી. અનાસક્તિ એટલે પોતાની જવાબદારી પૂરી નિષ્ઠાથી નિભાવવી, પણ પછી પરિણામ શું આવશે તેની ચિંતામાં ઊંઘ ન બગાડવી.

આ નિયમ ક્યાં કામ આવે છે? જ્યાં લાગણીઓની ભેળસેળ નિર્ણયને નબળો પાડી દે છે. લોકો યોજનાઓ બનાવે છે, પરસેવો પાડે છે, પણ આખરે પરિણામ પોતાની મરજી મુજબનું ન આવે તો ભાંગી પડે છે. સ્માર્ટ માણસ જાણે છે કે નિયંત્રણ ફક્ત કર્મ પર છે. પરિણામ પર સેંકડો બહારના પરિબળો કામ કરતા હોય છે. જે ક્ષણે તમે આ ફરક સમજી લો છો, તે ક્ષણે બિનજરૂરી ચિંતા અને ભય ગાયબ થઈ જાય છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓના બાબુઓને જુઓ. સાચો, નિયમનિષ્ઠ સરકારી અમલદાર આ સિદ્ધાંતનો જીવતો દાખલો હોવો જોઈએ. ફાઇલ સામે આવે એટલે નિયમોની ચકાસણી થાય, હુકમ લખાય અને સહી થાય. અરજદાર ગરીબ છે કે માથાભારે, એ લાગણી બાજુ પર મૂકીને માત્ર કાગળ અને કાયદા પર કામ થાય. પણ જ્યારે બાબુ અનાસક્તિ ભૂલીને અંગત વફાદારી કે ખુશામત શોધવા માંડે છે, ત્યારે ભ્રષ્ટાચાર અને પક્ષપાત શરૂ થાય છે. કલેક્ટર ટેબલ પર પડેલી ફાઇલ પર સહી કરતી વખતે પોતાની અંગત મહત્ત્વાકાંક્ષા બાજુ પર મૂકે, ત્યારે જ સત્તા શુદ્ધ રહે છે.

જે માણસ કામમાં સો ટકા ડૂબેલો રહે છે અને પરિણામથી એક વેંત છેટો રહે છે, તેને કોઈ પરિસ્થિતિ હરાવી શકતી નથી.