પાથવેઝ સિદ્ધાંત

જીવનમાં સફળ થવા માટે કોઈ એક જ રાજમાર્ગ હોતો નથી. આપણો સમાજ માને છે કે દરેક માણસે એક જ ક્રમમાં, એક જ ઝડપે અને એક જ ઢાંચામાં આગળ વધવું જોઈએ. આ ધારણા સાવ ખોટી છે. દરેક વ્યક્તિની ક્ષમતા, ઝડપ અને શીખવાની રીત સાવ જુદી હોય છે. પરિણામે, એક જ મુકામ સુધી પહોંચવાના અનેક સાચા રસ્તા હોઈ શકે છે.

આ વિચાર ટોડ રોઝ નામના લેખકે તેમના ૨૦૧૬ના પુસ્તક ધ એન્ડ ઓફ એવરેજમાં સ્પષ્ટ કર્યો હતો. તેમણે શિક્ષણ અને કારકિર્દીના સંદર્ભમાં સમજાવ્યું કે ‘સરેરાશ માણસ’ જેવી કોઈ વસ્તુ અસ્તિત્વમાં જ નથી. જ્યારે સંસ્થાઓ કે પરિવારો બધા માટે એક જ ગતિ અને એક સરખો નકશો નક્કી કરે છે, ત્યારે મોટા ભાગની પ્રતિભાઓ અકાળે કચડાઈ જાય છે. કોઈ વહેલું દોડે છે, કોઈ આડુંઅવળું ચાલીને પહોંચે છે.

આપણો સમાજ ‘યોગ્ય ઉંમરે યોગ્ય પગલું’ ભરવાનો ભારે આગ્રહ રાખે છે. બાવીસે ડિગ્રી, પચીસે નોકરી, સત્તાવીસે લગ્ન અને ત્રીસે ઘર. જે આ લાઈનમાં જરા પણ આડાઅવળા થાય, તેને આપણે નિષ્ફળ જાહેર કરી દઈએ છીએ. આ સિદ્ધાંત આપણને યાદ અપાવે છે કે સીધો રસ્તો એ એકમાત્ર રસ્તો નથી. વ્યક્તિગત તાકાત મુજબ રસ્તો બદલવો એ નબળાઈ નથી, પણ વિવેકબુદ્ધિ છે.

એક મોટા ગુજરાતી સંયુક્ત કુટુંબનો વિચાર કરો. કાકાનો દીકરો બારમા ધોરણ પછી સીધો એન્જિનિયરિંગમાં ગયો અને સુરક્ષિત નોકરીએ વળગી ગયો. કુટુંબના વડીલો તેને જ આદર્શ માને. બીજો દીકરો ભણવામાં ધીમો હતો, કૉલેજ છોડીને કપડાંની દુકાને બેઠો, પછી એક્સપોર્ટનું કામ શીખ્યો અને ત્રીસ વર્ષની ઉંમરે પોતાનો ધંધો ઊભો કર્યો. બંને પોતપોતાની રીતે સક્ષમ બન્યા. પેલાએ નક્કી કરેલી કેડી પકડી, આણે પોતાની કેડી જાતે કંડારી.

સફળતા કોઈ એક જ ટ્રેન પકડવાથી નથી મળતી. બધા માટે એક જ સમયપત્રક બનાવવાની જીદ માત્ર માનસિક તણાવ પેદા કરે છે. પોતાની ગતિ અને પોતાના અલાયદા વળાંકો સ્વીકારવામાં જ ખરી સમજદારી છે.

નકશો બીજાનો હોઈ શકે, પણ મુસાફરી તો હંમેશાં પોતાના જ પગે કરવી પડે છે.