પેટર્ન ઇન્ટરપ્ટ વ્યુહરચના

મગજ આળસુ છે. એ હંમેશા શોર્ટકટ શોધે છે. જ્યારે કોઈ ઘટના રોજેરોજ એક જ ઢાંચામાં બને, ત્યારે મગજ ઓટોપાયલટ મોડ પર ચાલ્યું જાય છે. તમે સામેવાળાને શું કહેવાના છો અને એ શું જવાબ આપશે, એ આખી પટકથા મનમાં પહેલેથી તૈયાર હોય છે. 'પેટર્ન ઇન્ટરપ્ટ' એટલે આ ચાલતી ટેપને અચાનક અટકાવી દેવી. કંઈક એવું અણધાર્યું બોલવું કે કરવું, જેનાથી સામેવાળાનું મગજ એક સેકન્ડ માટે થીજી જાય અને એ પોતાની જડ માનસિક ટેવમાંથી બહાર આવવા મજબૂર બને.

આ વિચાર ૧૯૭૦ના દાયકામાં ન્યુરો-લિંગ્વિસ્ટિક પ્રોગ્રામિંગ એટલે કે એનએલપીના સ્થાપકો રિચાર્ડ બેન્ડલર અને જ્હોન ગ્રિન્ડરે વિકસાવ્યો હતો. સંમોહન અને મનોચિકિત્સામાં દર્દીના નકારાત્મક વિચારોનું ચક્ર તોડવા માટે એનો ઉપયોગ થતો. પાછળથી સેલ્સ અને જાહેર વક્તવ્યની દુનિયાએ આ હથિયાર ઝડપી લીધું. જો તમે ટેલિફોન પર વાત શરૂ કરતા જ કહો કે 'મારે તમારો વીમો ઉતારવો છે', તો સામેવાળો તરત ફોન કાપી નાખશે. પણ જો તમે અણધાર્યો સવાલ પૂછી લો, તો એ સાંભળવા રોકાઈ જશે.

જ્યાં સુધી પેટર્ન તૂટતી નથી, ત્યાં સુધી કોઈ નવો વિચાર અંદર ઘૂસી શકતો નથી. ઝઘડામાં માણસો દલીલો નથી કરતા, જૂના રેકોર્ડ વગાડે છે. કંટાળાજનક મીટિંગોમાં લોકો માત્ર માથું ધુણાવે છે. આ આખી યાંત્રિક પ્રક્રિયાને તોડવા માટે આંચકો આપવો અનિવાર્ય છે. પેટર્ન ઇન્ટરપ્ટ એ કોઈ જાદુ નથી, સામેવાળાના મગજને ચોંકાવીને વર્તમાન ક્ષણમાં પાછું ખેંચી લાવવાની મનોવૈજ્ઞાનિક કળા છે.

અમદાવાદ કે રાજકોટના કોઈ બોર્ડ કે નીટના કોચિંગ ક્લાસનો વિચાર કરો. બપોરે ત્રણ વાગ્યે ફિઝિક્સના ક્લાસમાં સો વિદ્યાર્થીઓ બેઠા છે. શિક્ષક ડેરિવેશન કરાવે છે અને અડધો ક્લાસ અર્ધ-ઊંઘમાં ઝોકાં ખાય છે. શિક્ષક બૂમો પાડે કે 'ધ્યાન આપો', તો કોઈ અસર નહીં થાય; એ પણ જૂની પેટર્ન છે. પણ જો શિક્ષક અચાનક ભણાવવાનું બંધ કરીને પોતે છેલ્લી પાટલી પર જઈને બેસી જાય અને ઊંઘતા વિદ્યાર્થીને સ્ટેજ પર બોલાવીને કહે કે 'હવે તું મને ભણાવ', તો આખો ક્લાસ સફાળો જાગી જશે. એક સેકન્ડમાં આળસ ગાયબ. જૂનો ઢાંચો તૂટ્યો એટલે ધ્યાન પાછું આવ્યું.

સૂતેલા માણસને ઢંઢોળવાથી એ ચીડાય છે, પણ જો પંખો અચાનક બંધ કરી દો તો એ જાતે જ આંખો ખોલી નાખશે.