એકપક્ષીયતાનો ભ્રમ

વાસ્તવિકતા અને નીતિ વચ્ચે એક મોટો તફાવત છે. હકીકતો એકતરફી હોઈ શકે છે. પૃથ્વી ગોળ છે કે સપાટ, એ પ્રશ્નમાં બધી જ સાબિતીઓ એક જ પક્ષમાં પડે છે. ત્યાં કોઈ સમાધાન નથી હોતું. આને વસ્તુલક્ષી હકીકતનો ગુણધર્મ કહેવાય. પરંતુ માણસની તકલીફ એ છે કે તે જટિલ નીતિઓ અને વ્યવહારુ નિર્ણયોમાં પણ આવી જ એકતરફી ચોખ્ખાઈ શોધવા નીકળે છે. જ્યારે કોઈ મોટો નિર્ણય લેવાનો હોય, ત્યારે દરેક પક્ષમાં કંઈક ફાયદો અને કંઈક નુકસાન હોય જ છે. છતાં આપણું મન માની લે છે કે જો આપણો પક્ષ સાચો હોય, તો સામેની દલીલમાં એક ટકા જેટલોય દમ ન હોવો જોઈએ.

આ વિચાર વિચારક એલિએઝર યુડકોવ્સ્કીએ ૨૦૦૭માં પોતાના લખાણોમાં સ્પષ્ટ કર્યો હતો, જે પાછળથી તેમના પુસ્તક 'રેશનાલિટી: ફ્રોમ એઆઈ ટુ ઝોમ્બિઝ'માં પ્રગટ થયો. તેમનો તર્ક સીધો હતો. વિજ્ઞાનના તથ્યોમાં બધું સત્ય એક બાજુ વજનદાર હોય તે સમજી શકાય, પણ નીતિવિષયક નિર્ણયો ક્યારેય સાવ નિર્દોષ કે સર્વગુણસંપન્ન નથી હોતા. ત્યાં હંમેશાં વળતર અને નુકસાનનું ગણિત એટલે કે ટ્રેડ-ઓફ હોય છે. જ્યારે કોઈ નિર્ણયના માત્ર અને માત્ર ફાયદા જ દેખાડવામાં આવે, ત્યારે સમજવું કે ત્યાં બૌદ્ધિક અપ્રમાણિકતા ચાલી રહી છે.

આપણે આપણી માન્યતાનું વજન વધારવા માટે સામેની બાજુના વાજબી મુદ્દાઓને પણ કચરાટોપલીમાં ફેંકી દઈએ છીએ. રાજકારણ હોય કે કોર્પોરેટ જગત, લોકો પોતાના પક્ષને સો ટકા પવિત્ર અને સામા પક્ષને સાવ નકામો સાબિત કરવા મથે છે. પરિણામે નિર્ણયો વાસ્તવિકતાથી કપાઈ જાય છે. કોઈ પણ વ્યાપારી નીતિ રામબાણ ઈલાજ નથી હોતી. જો કોઈ પ્રોડક્ટ સસ્તી બનશે, તો કદાચ ટકાઉપણું ઘટશે. જો સેવામાં ઝડપ આવશે, તો કદાચ ખર્ચ વધશે. આ બંને બાબતો સાચી હોઈ શકે છે.

ભારતના ઉદ્યોગજગત અને બ્રાન્ડ માર્કેટિંગમાં આ રોગ છાશવારે દેખાય છે. ધારો કે એક મોટી ભારતીય એફએમસીજી કંપની પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરીને ઇકો-ફ્રેન્ડલી કાગળ વાપરવાનો નિર્ણય કરે છે. બોર્ડરૂમમાં બેઠેલા ઉત્સાહી મેનેજરો એવી હવા ઊભી કરશે કે આ નિર્ણય માત્ર પર્યાવરણ નહીં બચાવે, પણ કંપનીનો નફો પણ બમણો કરી દેશે અને ગ્રાહકો રાજીના રેડ થઈ જશે. તેઓ એ છુપાવે છે કે કાગળનું પેકેજિંગ ચોમાસામાં ભેજ પકડશે, પરિવહનમાં તૂટી જશે અને કિંમત વધવાથી સામાન્ય ગ્રાહક બીજી સસ્તી બ્રાન્ડ તરફ વળી જશે. જે દિવસે તમે તમારા નિર્ણયના ગેરફાયદા સ્વીકારવાનું બંધ કરો છો, તે દિવસે તમે આ ભ્રમની જાળમાં ફસાઈ જાઓ છો.

જ્યાં કોઈ નુકસાન દેખાતું નથી, ત્યાં સૌથી મોટો અંધાપો છુપાયેલો હોય છે.