નેગેટિવ એન્ટ્રોપી

બ્રહ્માંડનો નિયમ સ્પષ્ટ છે: દરેક વસ્તુ આપોઆપ વ્યવસ્થામાંથી અરાજકતા તરફ ધકેલાય છે. વિજ્ઞાન આને એન્ટ્રોપી કહે છે. ગરમ ચા ઠંડી થઈ જાય છે, લોખંડને કાટ લાગે છે અને ખુલ્લો મૂકેલો ઓરડો ગંદો થઈ જાય છે. વ્યવસ્થા આપમેળે ક્યારેય ટકતી નથી. એને ટકાવી રાખવા માટે બહારથી ઊર્જા દાખલ કરવી પડે. આ ઉલટી પ્રક્રિયાનું નામ છે ‘નેગેટિવ એન્ટ્રોપી’ અથવા નેગેન્ટ્રોપી.

આ વિચાર ભૌતિકવિજ્ઞાની એર્વિન શ્રોડિન્ગરે ૧૯૪૪માં લખેલા પ્રખ્યાત પુસ્તક ‘વ્હોટ ઇઝ લાઇફ?’માં આપ્યો હતો. એમણે પૂછ્યું કે સજીવ તત્ત્વો સડી જવાથી અને વિખેરાઈ જવાથી કેવી રીતે બચે છે? જવાબ સાદો હતો: જીવંત પ્રાણી આસપાસના પર્યાવરણમાંથી વ્યવસ્થા ખેંચી લે છે અને પોતાની અંદરની અરાજકતા બહાર ફેંકી દે છે. આપણે ખોરાક ખાઈએ છીએ, શ્વાસ લઈએ છીએ અને કામ કરીએ છીએ — આ બધું જ અંદરના પતનને રોકવા માટે છે.

આ વાત માત્ર પરમાણુઓને લાગુ નથી પડતી, આપણી રોજિંદી સંસ્થાઓ અને સંબંધોને પણ એટલી જ લાગુ પડે છે. કોઈપણ સંસ્થા કે વ્યવસ્થા પોતાની મેળે સારી સ્થિતિમાં ન રહી શકે. જો તમે ઓફિસની સિસ્ટમ પર ધ્યાન ન આપો, તો કર્મચારીઓ આપોઆપ શિથિલ થઈ જશે. જો તમે શેરબજારના પોર્ટફોલિયોને વર્ષો સુધી અડકો નહીં, તો ખોટા નિર્ણયોનો કચરો ભેગો થઈ જશે. વ્યવસ્થા સાચવવી એ સતત મહેનત માંગી લેતી કવાયત છે.

આપણો ઘરસંસાર આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. લગ્ન પછી પતિ-પત્ની કે સાસુ-વહુ વચ્ચે શાંતિ પોતાની મેળે જળવાઈ રહેતી નથી. સંબંધ એ બંધ પડેલી ગાડી જેવો છે, જેને ધક્કો ન મારો તો સ્થિરતા નહીં પણ કાટ લાગે. નાની-નાની ફરિયાદો, બોલ્યા વગર રહી ગયેલી કડવાશ અને અહંકાર — આ બધું સંબંધની એન્ટ્રોપી વધારે છે. ઘરમાં સુમેળ રાખવો હોય તો રોજ સભાનપણે ઊર્જા રેડવી પડે: ક્યારેક સામેથી સાંભળવું પડે, ક્યારેક માન આપવું પડે, ક્યારેક ખુલાસો કરવો પડે. આ રોજિંદો પ્રયાસ એ જ ઘરની નેગેટિવ એન્ટ્રોપી છે.

સંબંધો આપોઆપ બગડે છે, પણ સુધરવા માટે હંમેશાં પરસેવો માગે છે.