સામૂહિક શારીરિક તાલમેલ

માણસો જ્યારે એક સાથે, એક જ તાલે પોતાના શરીર હલાવે છે, ત્યારે મગજમાં કંઈક વિચિત્ર અને પ્રાચીન જાગી ઊઠે છે. સૈનિકોની પરેડ હોય, આદિવાસીઓનું નૃત્ય હોય કે સ્ટેડિયમમાં હજારો લોકોનું એક જ લયમાં કૂદવું હોય. આ કોઈ તાલિમ માત્ર નથી. એક લયમાં થતી શારીરિક હલચલ મગજમાંથી વ્યક્તિગત અહંકાર ઓગાળી નાખે છે. ઈતિહાસકાર વિલિયમ મેકનીલે ૧૯૯૫ના પોતાના પુસ્તકમાં આ ઘટનાને વિગતે સમજાવી. તેમણે બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન પોતાની લશ્કરી તાલીમ વખતે જોયું કે કલાકો સુધી કંટાળાજનક કૂચ કર્યા પછી પણ સૈનિકોમાં એક અજીબ આત્મીયતા અને તાકાત પેદા થતી હતી.

આ આદિમ માનવનું સૌથી જૂનું સામાજિક ગુંદર છે. ભાષા શોધાઈ તે પહેલાં ટોળીઓ એકસાથે કૂદીને, નાચીને કે છાતી કૂટીને એકતા કેળવતી હતી. ન્યુરોસાયન્સ હવે કહે છે કે જ્યારે આપણી ગતિ બીજા સાથે બરાબર મળી જાય છે, ત્યારે મગજમાં એન્ડોર્ફિન અને ઓક્સિટોસિનનો મેળાવડો જામે છે. 'હું' મરી જાય છે અને 'અમે' જીવી ઊઠે છે. થાક અદૃશ્ય થાય છે, પીડા સહન કરવાની ક્ષમતા વધી જાય છે અને જૂથ માટે મરી ફીટવાની ભાવના જન્મ લે છે.

આ જાદુ સમજવો હોય તો અંબાજી કે ડાકોરની પદયાત્રામાં નીકળી પડો. ભાદરવી પૂનમે હાઈવે પર ધગધગતા ડામર વચ્ચે હજારો પગ એકસાથે પડે છે. હાથમાં ધજા, પગમાં ફોલ્લા અને મોઢે એક જ જયઘોષ. ઘરેથી બે કિલોમીટર શાકભાજી લેવા ચાલવું પડે તો કકળાટ કરતા પચાસ વર્ષના કાકા અહીં ત્રણસો કિલોમીટર સડસડાટ કાપી નાખે છે. આ કોઈ શારીરિક ચમત્કાર નથી, સામૂહિક લયનું સંમોહન છે. આજુબાજુ ચાલતા અજાણ્યા લોકો જ્યારે તમારા જ પગલે પગલાં મિલાવે છે, ત્યારે શરીર પોતાની વ્યક્તિગત મર્યાદાઓ ભૂલી જાય છે.

કોર્પોરેટ જગત આ તાકાત ભૂલી ગયું છે. તેઓ બંધ એસી હોલમાં બેસીને પાવરપોઈન્ટ પ્રેઝન્ટેશન દ્વારા 'ટીમ સ્પિરિટ' બનાવવાના ફાંફા મારે છે. ખરેખર તો માણસોને સાથે જોડવા હોય તો શબ્દો નકામા છે; તેમની પાસે એક જ તાલે કામ કરાવો, સાથે ચલાવો કે સાથે ગવડાવો. જ્યારે હાડકાં અને સ્નાયુઓ એક લય પકડે છે, ત્યારે મગજના વિખવાદો આપોઆપ શાંત થઈ જાય છે.

વિચારો ભેગા કરવા અઘરા છે, પગલાં મેળવવા સહેલા છે; અને ટોળી બનાવવા માટે પગલાંનો તાલ જ કાફી છે.