મિડલ બાયસ

કોઈ પણ હરોળમાં વચ્ચે ઊભેલી વસ્તુ માણસની આંખને સૌથી વહેલી વહાલી લાગે છે. આ મગજની આળસ છે. જ્યારે આપણી સામે એક લાઈનમાં પાંચ વિકલ્પો મૂકવામાં આવે, ત્યારે મન સહજ રીતે બંને છેડા છોડીને વચ્ચેના વિકલ્પ પર આંગળી મૂકે છે. તેને છેડા પસંદ કરવાથી ડર લાગે છે, જેને મનોવિજ્ઞાનમાં કિનારીથી બચવાની વૃત્તિ પણ કહે છે. મધ્યબિંદુ આપણને સુરક્ષિત લાગે છે. તેમાં કશુંક સંતુલિત હોવાનો ભ્રમ ઊભો થાય છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિકો માયા બાર-હિલેલ અને યિગાલ અત્તાલીએ ઈસવીસન ૨૦૦૩માં વ્યવસ્થિત રીતે સાબિત કર્યો. તેમણે જોયું કે બહુવિકલ્પવાળી પરીક્ષાઓમાં જ્યારે વિદ્યાર્થીઓને સાચો જવાબ ખબર ન હોય, ત્યારે તેઓ મોટે ભાગે વચ્ચેનો વિકલ્પ પસંદ કરી લે છે. સુપરમાર્કેટના છાજલીઓ પર સામાન ગોઠવનારા આ ચાલાકી બહુ પહેલાંથી જાણે છે. આંખની બરાબર સામે અને વચોવચ મુકાયેલી પ્રોડક્ટ આપમેળે સૌથી વધુ વેચાય છે, કારણ કે આપણું ધ્યાન કિનારીઓ સુધી જવાની તસ્દી જ લેતું નથી.

આ પક્ષપાત માત્ર બજાર કે કાગળની પરીક્ષા પૂરતો સીમિત નથી, રાજકીય ઇતિહાસમાં પણ તેની ઊંડી અસર રહી છે. આઝાદીની લડત વખતે કોંગ્રેસમાં બે સ્પષ્ટ છેડા હતા—એક બાજુ બાળ ગંગાધર તિળક, લાલા લજપતરાય અને બિપિનચંદ્ર પાલનો જહાલ પક્ષ હતો, બીજી બાજુ ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે જેવા મવાળવાદી નેતાઓ હતા. સામાન્ય જનતા કે પછીના રાજકારણીઓ હંમેશાં વચ્ચેનો માર્ગ શોધતા રહ્યા. બંને છેડા અતિરેક લાગતા હતા, તેથી વચ્ચેનો રસ્તો એ જ એકમાત્ર સત્ય છે એવો ભ્રમ પેદા થયો.

રાજા-રજવાડાંના વિલીનીકરણ વખતે પણ સરદાર પટેલ સામે આ જ માનસિકતા આવી હતી. કેટલાંક રજવાડાં સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર રહેવાના છેડા પર હતાં, કેટલાક સંપૂર્ણ શરણાગતિના. વચલો રસ્તો શોધવાના નામે અનેક રાજાઓ વર્ષાસન અને ખાસ સત્તાઓ માગતા હતા. તેમને લાગતું હતું કે વચ્ચે રહેવાથી બચી જવાશે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે સત્ય હંમેશાં મધ્યમાં જ હોવું જરૂરી નથી. ક્યારેક બંને છેડામાંથી કોઈ એક છેડો જ સાચો હોય છે, છતાં આપણું મગજ વચલા ખાનામાં છુપાઈને સુરક્ષા અનુભવે છે.

વચ્ચે ઊભા રહેવું એ શાણપણ નથી, ઘણી વાર માત્ર નિર્ણય લેવાની કાયરતા હોય છે.