વિચાર પર વિચાર

માણસ દિવસભર વિચારે છે, પણ પોતે કેવી રીતે વિચારે છે તે જોતો નથી. વિચારવાની આ આંધળી પ્રક્રિયાને બહાર ઊભા રહીને તપાસવી એટલે મેટાથિંકિંગ. સાદી ભાષામાં કહીએ તો વિચાર ઉપર વિચાર કરવો. તમે કયો નિર્ણય લીધો તે મહત્ત્વનું નથી, પણ એ નિર્ણય પાછળ તમારા મગજે કયો રસ્તો પકડ્યો હતો તે પકડવું જરૂરી છે. મોટા ભાગના લોકો પોતાના વિચારોના ગુલામ હોય છે. જે પોતાના વિચારોનો સાક્ષી બની શકે, તે જ પોતાના પૂર્વગ્રહો તોડી શકે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનમાં જૂનો છે, પણ નિક શેનન અને બ્રુનો ફ્રિશહર્ઝ નામના લેખકોએ વર્ષ ૨૦૨૦માં આ વિષય પર પુસ્તક લખીને તેને વ્યવસ્થિત માળખું આપ્યું. મગજ ઘણી વાર તૈયાર ઢાંચામાં દોડે છે. તે ઊર્જા બચાવવા માટે જૂના પૂર્વગ્રહો અને માન્યતાઓનો શોર્ટકટ વાપરે છે. જ્યારે તમે અટકીને પૂછો છો કે ‘હું આવું કેમ માનું છું?’, ત્યારે તમે સાદા ચિંતનમાંથી મેટાથિંકિંગમાં પ્રવેશો છો.

આની જરૂર કેમ પડે છે? કારણ કે જિંદગીની અડધી ભૂલો ખોટી માહિતીથી નથી થતી, વિચારવાની ખોટી પદ્ધતિથી થાય છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે આપણો તર્ક હંમેશાં સાચો છે. મેટાથિંકિંગ આપણને પોતાના જ મગજની મર્યાદાઓ જોવાની તીક્ષ્ણતા આપે છે. જટિલ સમસ્યાઓમાં સાદો વિચાર કામ નથી આવતો, ત્યાં વિચારવાની શૈલી બદલવી પડે છે.

ધારો કે શૈલેષભાઈ આખો પરિવાર લઈને ચારધામની યાત્રાનું આયોજન કરે છે. બજેટ ઓછું છે, પણ તેઓ ફાઈવ-સ્ટાર હોટેલ અને મોંઘી ટેક્સી બુક કરાવવા જિદ્દે ચડે છે. કારણ? સોસાયટીના વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં બીજા સભ્યોએ વૈભવી પ્રવાસના ફોટા મૂક્યા હતા. શૈલેષભાઈ સામાન્ય રીતે વિચારે છે: ‘યાત્રા સારી થવી જોઈએ.’ પણ જો તેઓ પોતાના વિચારનું પોસ્ટમોર્ટમ કરે તો સત્ય પરખાય: ‘હું પરિવારની સુવિધા માટે નથી ખર્ચતો, હું પડોશીઓને દેખાડવાની લઘુતાગ્રંથિમાંથી આ નિર્ણય લઉં છું.’ આ પકડાઈ જાય એટલે બિનજરૂરી દેવું થતું અટકી જાય છે.

પોતાના મગજ સાથે દલીલ કરતા શીખો; જે પોતાના વિચારોને પડકારી શકતો નથી, તે દુનિયાને શું બદલશે?