મેટા-નોર્મ

સમાજમાં નિયમો માત્ર કાગળ પર લખાવાથી ચાલતા નથી. નિયમ તૂટે ત્યારે શું થાય છે, તેના પર આખી વ્યવસ્થા ટકેલી છે. 'મેટા-નોર્મ' એટલે એવો છૂપો નિયમ જે મૂળ નિયમનું પાલન ન કરાવનાર લોકોને સજા કરે છે. સાદી ભાષામાં: ચોરી કરવી ગુનો છે, પણ ચોરને જોઈને આંખ આડા કાન કરનાર પાડોશીને જો સજા ન થાય, તો આખો મહોલ્લો ચોર બની જશે. નિયમ તોડનાર કરતાં નિયમ તોડનારને છાવરનાર સામે સમાજ જ્યારે લાલ આંખ કરે, ત્યારે મેટા-નોર્મ સક્રિય થાય છે.

આ વિચાર અમેરિકન રાજ્યશાસ્ત્રી રોબર્ટ એક્સેલરોડે ૧૯૮૬ના પોતાના સંશોધનપત્રમાં રજૂ કર્યો હતો. એમણે ગેમ થિયરી દ્વારા સમજાવ્યું કે ટોળામાં કોઈ એક માણસ બીજાને રોકવા કે ટોકવા પોતાની ઊર્જા કેમ બગાડે? સામેથી દુશ્મની વહોરવી કોઈને ગમતી નથી. સમાજ વ્યવસ્થિત ત્યારે જ ચાલે જ્યારે ટોકનારાને પ્રોત્સાહન મળે અને તમાશો જોનારાને શરમ આવે. આ સામાજિક ગણિત છે.

બેંકિંગ અને ફાઇનાન્સમાં આનું સૌથી ઘાતક સ્વરૂપ જોવા મળે છે. ધારો કે તમારા સોસાયટીના ગ્રુપમાં પાંચ વેપારીઓએ સાથે મળીને બેંકમાંથી લોન લીધી. હપ્તો ભરવાની જવાબદારી દરેકની વ્યક્તિગત છે. પણ કોઈ એક જણે ઈએમઆઈ ચૂકવવાનું બંધ કર્યું. જો બાકીના ચાર સભ્યો ચૂપ રહેશે, તો બેંકની રિકવરી આખા ગ્રુપની પ્રોપર્ટી પર આવશે. ગ્રામીણ માઈક્રોફાઇનાન્સ આ જ તર્ક પર ચાલે છે. ત્યાં બેંક દંડો લઈને નથી જતી. જો સુરેશ હપ્તો ન ભરે, તો આખું ગામ સુરેશનો હુક્કા-પાણી બંધ કરી દે છે. આ મેટા-નોર્મ છે.

જ્યાં સુધી લોકો ઉલ્લંઘન કરનારને સાથ આપવાનું બંધ નહીં કરે, ત્યાં સુધી કાયદા નપુંસક રહેવાના. આપણે ટ્રાફિક સિગ્નલ તોડનારને જોઈને હસીએ છીએ, કરચોરી કરનારને 'હોશિયાર' કહીએ છીએ. આપણે મૂળ નિયમ નથી તોડતા, પણ તોડનારને બિરદાવીને મેટા-નોર્મની હત્યા કરીએ છીએ. જ્યાં સુધી સમાજ તમાશો જોનારાને ગુનેગાર નહીં ગણે, ત્યાં સુધી કોઈ સિસ્ટમ સુધરવાની નથી.

ખોટું કરનાર એકલો ક્યારેય જીતતો નથી; એને જીતાડવામાં એ લોકોનો હાથ હોય છે જેઓ મોઢું ફેરવીને ચાલ્યા જાય છે.