માનસિક તરલતા

ખિસ્સામાં રોકડ હોય તો તેને લિક્વિડિટી કહેવાય. ગમે ત્યારે, ગમે ત્યાં વાપરી શકાય. મગજનું પણ આવું જ છે. તમારી પાસે કોઈ માન્યતા કે સિદ્ધાંત છે, પણ સામે નવી હકીકત આવીને ઊભી રહી જાય ત્યારે તમે જૂનો વિચાર કેટલી ઝડપથી ફગાવી શકો છો? એ ચપળતાને માનસિક તરલતા કહે છે. મોટા ભાગના લોકો પોતાના જૂના વિચારોને જમીનની જેમ પકડી રાખે છે. વેચી શકાતી નથી, બદલી શકાતી નથી. બસ, અહંકાર સાચવીને બેસી રહેવું છે.

આ શબ્દ ફાઇનાન્સ અને માનસશાસ્ત્રના લેખનમાં જાણીતો બન્યો છે. મેઇર સ્ટેટમેન જેવા વિદ્વાનો અને મોર્ગન હાઉસેલ જેવા આધુનિક લેખકોએ આ વિચારને ધાર આપી છે. અર્થશાસ્ત્રમાં જ્હોન મેનાર્ડ કેઇન્સનું પ્રખ્યાત વિધાન છે: ‘જ્યારે તથ્યો બદલાય છે, ત્યારે હું મારો અભિપ્રાય બદલું છું. તમે શું કરો છો?’ મોટા ભાગના લોકો તથ્યો બદલાય ત્યારે પણ પોતાની જિદ્દ નથી બદલતા. માનસિક તરલતા એ બૌદ્ધિક નમ્રતાનું વ્યાવહારિક સ્વરૂપ છે.

આપણે માની લઈએ છીએ કે પોતાની વાત પર અડગ રહેવું એ મર્દાનગી છે. હકીકતમાં એ મૂર્ખામી છે. જૂનો ડેટા એક્સપાયર થઈ ગયો હોય છતાં જૂની ફોર્મ્યુલા વળગી રહેનાર માણસ ખાડામાં પડે છે. ખોટા સાબિત થવું એ ગુનો નથી, પણ ખોટા હોવાની સાબિતી મળ્યા પછી પણ સાચા દેખાવાનો ઢોંગ કરવો એ આત્મહત્યા સમાન છે. જે માણસ પોતાનો વિચાર ઝડપથી ડિલીટ કરી શકે છે, તે બજારમાં અને જિંદગીમાં સૌથી લાંબું ટકે છે.

ભારતીય ક્રિકેટમાં આ દૃશ્ય વારંવાર જોવા મળે છે. કપ્તાન ડ્રેસિંગ રૂમમાંથી એવી યોજના બનાવીને મેદાન પર ઊતરે કે સામેની ટીમ સામે પેસ બોલરોથી જ આક્રમણ કરવું છે. પણ પીચ પર પહોંચ્યા પછી સમજાય કે બોલ તો વળવા લાગ્યો છે, ઘાસ સુકાઈ ગયું છે. હવે જો કપ્તાન એમ વિચારે કે ‘હું મારી અસલ યોજના કેવી રીતે બદલું? લોકો શું કહેશે?’, તો મેચ હાથમાંથી ગઈ. સારો કેપ્ટન ત્રીજી ઓવરે જ પ્લાન કચરાપેટીમાં નાખીને સ્પિનરને બોલ સોંપી દે છે. પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ, નિર્ણય પણ બદલાઈ ગયો.

જે વિચાર તમને નુકસાન પહોંચાડતો હોય, તેને ક્ષણવારમાં વેચી દેવાની હિંમત એ જ ખરી બુદ્ધિ છે.