માનસિક ખાતાવહી

રૂપિયા પર કોઈ લેબલ ચોંટેલું નથી હોતું. સો રૂપિયાની નોટથી તમે દૂધ ખરીદો કે સિગરેટ, નોટનો રંગ કે મૂલ્ય બદલાતાં નથી. પણ આપણા મગજમાં એક વિચિત્ર મુનીમ બેઠો છે. તે દરેક રૂપિયાનું અલગ ખાતું ખોલીને બેસે છે. અર્થશાસ્ત્ર કહે છે કે નાણું બદલી શકાય તેવું છે. તમારા બેંક ખાતામાં રહેલા દસ હજાર રૂપિયા માત્ર દસ હજાર છે. પણ માણસનો સ્વભાવ ગણિતને માનતો નથી. આપણે પૈસાને તેના સ્ત્રોત અને ખર્ચના ખાના પ્રમાણે વહેંચી નાખીએ છીએ. આ ભ્રમને અર્થશાસ્ત્રીઓ મેન્ટલ એકાઉન્ટિંગ કહે છે.

આ વિચાર નોબેલ વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી રિચાર્ડ થેલરે ૧૯૮૦ના દાયકામાં વહેતો મૂક્યો. થેલરે સાબિત કર્યું કે માણસ તર્કબદ્ધ પ્રાણી નથી. પરસેવો પાડીને કમાયેલા પૈસા આપણે સાચવીને વાપરીએ છીએ, પણ અચાનક મળેલી લોટરી, બોનસ કે કેશબેકના પૈસા પાણીની જેમ ઉડાવી દઈએ છીએ. વાસ્તવમાં બંને એક જ કરન્સી છે. છતાં મગજ બંનેને અલગ અલગ તિજોરીમાં રાખે છે. કરકસરથી બચાવેલા પૈસા ગંભીર છે, અને અણધાર્યા મળેલા પૈસા મફતના છે. આ માનસિક વહેંચણી આપણને આર્થિક રીતે મૂર્ખ બનાવે છે.

નુકસાન ક્યાં થાય છે? માણસ પોતાની બચતના ખાતામાં ચાર ટકાના વ્યાજે લાખો રૂપિયા પડ્યા રાખશે, પણ સામે પંદર ટકાના વ્યાજવાળી ક્રેડિટ કાર્ડની લોન ચૂકવવામાં આળસ કરશે. કારણ? બચતનું ખાતું એટલે ‘ભવિષ્યની સુરક્ષા’, અને ક્રેડિટ કાર્ડનું બિલ એટલે ‘ચાલુ ખર્ચ’. આ બે ખાના મગજમાં ભેગા થતા નથી. પરિણામે માણસ પોતાના જ પૈસા પર વ્યાજ ગુમાવીને દેવાના ખાડામાં ઊતરે છે. કંપનીઓ આપણી આ નબળાઈ બરાબર જાણે છે. ડિસ્કાઉન્ટ કૂપન કે ગિફ્ટ વાઉચર આપીને તેઓ તમારા મગજમાં ‘મફતના પૈસા’નું એક નવું ખાતું ખોલી આપે છે, જેથી તમે ન જોઈતી ચીજો ખરીદી લો.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ આઈટી કંપનીમાં કામ કરતા નિમેષભાઈને જુઓ. આખો મહિનો શાકભાજી લેતી વખતે દસ રૂપિયા માટે રકઝક કરશે. પણ કંપની તરફથી દિવાળી બોનસના પચાસ હજાર રૂપિયા આવ્યા એટલે તરત લેટેસ્ટ મોડેલનો ફોન ખરીદી લેશે. પૂછો તો કહેશે, ‘આ તો કંપનીના પૈસા હતા, બોનસ હતું!’ ભલા માણસ, એ કંપનીના નહીં, તમારી બાર મહિનાની મહેનતના જ પૈસા હતા. બોનસ આવતાં જ મુનીમે ખાતું બદલી નાખ્યું. પગાર પરસેવાનો હતો, બોનસ જાણે આકાશમાંથી ટપકેલું વરદાન હતું. પરિણામ એ આવે છે કે મહિનાના અંતે બચત શૂન્ય રહે છે.

રૂપિયાને નામ આપવાનું બંધ કરો. પૈસા માત્ર પૈસા છે, એ તમારા પસીનાના હોય કે બોનસના.