માધ્યમ બચાવનો વિરોધાભાસ

કોઈ માધ્યમ કે સિસ્ટમની વકીલાત કરનાર માણસ પોતે જ એ જાળમાં ફસાઈ જાય ત્યારે આ વિરોધાભાસ સર્જાય છે. તમે આખો દિવસ જે સાધનનું ગુણગાન ગાઓ, છેવટે એ જ સાધન તમારી પોતાની બુદ્ધિનો ભોગ લઈ લે. મીડિયા કે સંદેશાવ્યવહારની વ્યવસ્થા નિષ્પક્ષ હોવાનો દાવો કરતા લોકો અંદરખાને એ વાત ભૂલી જાય છે કે તેઓ જે તંત્રનો બચાવ કરે છે, તે તંત્ર વાસ્તવિકતા કરતાં ધારણાઓ વધારે વેચે છે. પરિણામે, જે સાધનથી તમે દુનિયા સુધારવા નીકળ્યા હતા, એ જ સાધન તમારી અંગત સમજ પર હાવી થઈ જાય છે.

આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ઐતિહાસિક વિગત નોંધાયેલી નથી. આ કોઈ માન્યતાપ્રાપ્ત વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત નથી, પણ આધુનિક બૌદ્ધિક ચર્ચાઓમાંથી ઊભરેલો એક તીખો વિચાર છે. જ્યારે કોઈ પ્રચારક કે વિશ્લેષક મીડિયાના પક્ષપાત કે તેની ખોટી અસરોને છાવરવા માટે જટિલ દલીલો રજૂ કરે છે, ત્યારે એ પોતે જ એ ભ્રમણાનો પહેલો શિકાર બને છે. તે બીજાને સમજાવવા મથે છે કે બધું બરાબર છે, પણ પોતાના વાસ્તવિક જીવનના નિર્ણયોમાં એ જ મીડિયાની સસ્તી છાપ હેઠળ દબાઈ જાય છે.

આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ આપણા સમાજના લગ્ન અને સગાઈના બજારમાં જોવા મળે છે. ધારો કે પ્રવીણભાઈ નામના એક વડીલ છે. તેઓ પબ્લિક રિલેશન્સ અને સોશિયલ મીડિયાના મોટા જાણકાર છે. જાહેરમાં તેઓ હંમેશાં દલીલ કરે કે આજના જમાનામાં મેટ્રિમોનિયલ એપ અને ફેસબુક પ્રોફાઇલથી માણસની સાચી પરખ નથી થતી, એ તો માત્ર સપાટી પરનો દેખાડો છે. મીડિયા તો માત્ર એક નિર્દોષ સાધન છે. પણ પોતાના દીકરા માટે કન્યા શોધવાની આવે ત્યારે પ્રવીણભાઈ પોતે જ એ પ્રોફાઇલની ચળકતી તસવીરો અને સ્ટેટસ જોઈને અંજાઈ જાય છે. જે ફિલ્ટર અને કૃત્રિમ ચમકનો તેઓ બચાવ કરતા હતા, એ જ ચમકને સાચી માનીને તેઓ સંબંધ પાકો કરી લે છે.

વાસ્તવિકતા અને પ્રચાર વચ્ચેનો આ ભેદ ઓળખવો પડે. માણસ જ્યારે કોઈ વ્યવસ્થાનો વકીલ બને છે, ત્યારે એ માની લે છે કે પોતે એ વ્યવસ્થાથી અલિપ્ત છે. આ અહંકાર જ સૌથી મોટો ખાડો છે. તમે જે પડદાની ખામીઓને ઢાંકવાનો પ્રયાસ કરો છો, છેવટે એ જ પડદો તમારી પોતાની આંખો બાંધી દે છે.

દર્પણ સાચું બતાવે છે તેવી વકીલાત કરનારો માણસ, છેવટે પોતાના ચહેરા પરનો ડાઘ ભૂલીને કાચ લૂછવામાં જ આખી જિંદગી વેડફી નાખે છે.