વિલાસી વપરાશની અસરો

માણસ જરૂરિયાત માટે ખરીદે ત્યારે તે બુદ્ધિ વાપરે છે, પણ જ્યારે તે પ્રતિષ્ઠા ખરીદવા નીકળે ત્યારે તર્ક ગાયબ થઈ જાય છે. 'લક્ઝરી કન્ઝમ્પશન ઇફેક્ટ્સ' એ કોઈ એક પુસ્તકની શોધ નથી, પણ આધુનિક ગ્રાહક મનોવિજ્ઞાનનો જાણીતો અભ્યાસ છે. તેનો મૂળ વિચાર સાદો છે: મોંઘી વસ્તુઓ ઉપયોગ માટે નહીં, સમાજમાં પોતાનું સ્થાન સાબિત કરવા ખરીદાય છે. અર્થશાસ્ત્રના જૂના નિયમો કહે છે કે ભાવ વધે એટલે માંગ ઘટે, પણ વિલાસી ખરીદીમાં નિયમ ઊલટો ચાલે છે. અહીં ઊંચી કિંમત જ માલની સૌથી મોટી ગુણવત્તા બની જાય છે.

આ વર્તણૂક ત્રણ મુખ્ય માનસિક પ્રવાહોમાંથી જન્મે છે. પહેલો, ઊંચી કિંમત જોઈને બીજાને આંજી નાખવાની વૃત્તિ. બીજો, સામાન્ય લોકોથી અલગ દેખાવાનો અહંકાર, જેને સ્નોબ અસર કહે છે; જે ચીજ બધા પાસે આવી જાય તે આ વર્ગ માટે નકામી બને છે. ત્રીજો પ્રવાહ છે દેખાદેખીનો, એટલે કે અમુક ઉચ્ચ વર્ગમાં ભળવા માટે ફરજિયાત મોંઘા સાધનો અપનાવવા. માણસ આ ચીજો દ્વારા ખરીદતો નથી, ખરેખર તો એ પોતાના સ્ટેટસનું ભાડું ચૂકવે છે.

આ માનસિકતા હવે માત્ર ઘડિયાળ કે ગાડીઓ સુધી મર્યાદિત નથી રહી, એ જીવન અને મરણના ક્ષેત્રમાં પણ ઘૂસી ગઈ છે. અમદાવાદ કે મુંબઈની કોઈ કોર્પોરેટ હોસ્પિટલના પાંચમા માળે જાઓ. સામાન્ય કન્સલ્ટેશન માટે બે હજાર રૂપિયાની ફી લેતો ડૉક્ટર અને માર્બલ ફ્લોરિંગવાળો ડીલક્સ સ્યુટ. ડૉક્ટર સ્ટેથોસ્કોપ સામાન્ય મૂકે છે, દવા પણ પેરાસિટામોલ જ લખે છે. છતાં દર્દીના સગાને લાગે છે કે અહીં સાજા થવાની શક્યતા વધારે છે, કારણ કે આ મોંઘું છે. સામાન્ય નર્સિંગ હોમમાં એ જ રોગ મટી શકે છે, પણ ત્યાં દાખલ થવામાં સંબંધીઓ સામે શરમ નડે છે.

જ્યારે સારવાર સ્વાસ્થ્ય કરતાં વધુ સામાજિક હોદ્દાનું પ્રદર્શન બની જાય, ત્યારે હોસ્પિટલો ફાઈવ-સ્ટાર હોટેલ જેવા બિલ ફાડે છે. દર્દીને ખબર છે કે મોંઘા રૂમથી લોહીનું દબાણ ઝડપથી સામાન્ય નથી થતું. છતાં એ સુપર-સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલની કાચની દીવાલોનું બિલ ખુશીથી ચૂકવે છે, જેથી સોસાયટીમાં કહી શકાય કે અમે બેસ્ટ જગ્યાએ ગયા હતા. વિલાસિતા જ્યારે અનિવાર્ય સેવાઓમાં ભળે છે, ત્યારે તે અહંકારનો ટેક્સ બની જાય છે.

મોંઘી હોસ્પિટલ માણસનો રોગ મટાડે કે ન મટાડે, એના ખાનદાની હોવાનો વહેમ ચોક્કસ સાચવી રાખે છે.