એકલતાનું અર્થતંત્ર

માણસ ટોળામાં રહેતું પ્રાણી છે, પણ આજના શહેરોએ તેને એકલો પાડી દીધો છે. આ એકલતા માત્ર માનસિક દર્દ નથી, મૂડીવાદ માટેનો સોનેરી અવસર છે. જ્યારે માણસ અંદરથી સાવ ખાલી અને એકલવાયો અનુભવે છે, ત્યારે બજાર તેને સંબંધોનો વિકલ્પ પ્લાસ્ટિકના રેપરમાં પેક કરીને વેચે છે. સિંગલ-ડાઈનિંગ રેસ્ટોરન્ટ, પાળેલા કૂતરા માટેના સ્પા, એકલા ઓર્ડર કરી શકાય તેવું ભોજન કે રાત્રે સ્ક્રીન પર ચાલતી કંપની—આ બધું એક અબજો ડોલરનો ઉદ્યોગ છે. માણસની અંગત લાચારી જ્યારે વેપારનું પ્રોડક્ટ બની જાય, તેને ‘લોનલિનેસ ઇકોનોમી’ કહેવાય.

આ વિચાર છેલ્લા બે દાયકામાં વૈશ્વિક અર્થશાસ્ત્ર અને સમાજશાસ્ત્રમાં ઉભરી આવ્યો છે. નરીના હર્ટ્ઝ જેવા લેખકોએ પોતાની કિતાબોમાં આ વિષયને ઊંડાણથી ખોલ્યો છે. જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોમાં આની શરૂઆત થઈ, જ્યાં ભાડેથી મિત્રો મળતા થયા. પશ્ચિમે તેને એપ અને સબસ્ક્રિપ્શન મોડેલમાં ઢાળી દીધો. બજાર ખૂબ ક્રૂર છે. તે પહેલાં માણસને કુટુંબ અને સમાજથી તોડીને એક રૂમમાં પૂરી દે છે, અને પછી એ જ રૂમમાં એકલતા ભગાડવા માટે નવું ગેજેટ કે સેવા વેચે છે.

આનું ગણિત સાદું છે: સુખી અને સંતોષી માણસ અર્થતંત્ર માટે નકામો ગ્રાહક છે. તે બહુ ખરીદી કરતો નથી. જે માણસ સંયુક્ત કુટુંબમાં સાંજે ઓટલે બેસીને વાતો કરે છે, તે કોઈ એપ પર પૈસા નથી ઉડાવતો. પણ જે એકલો ફ્લેટમાં બેઠો છે, તે ડિલિવરી એપ પર જમવાનું મંગાવશે, ઓનલાઇન ખરીદીથી ઘર ભરશે અને મોંઘી જિમ મેમ્બરશિપ લેશે. એકલતાનો ડર માણસ પાસે એવી બધી ચીજો ખરીદાવે છે જેની તેને ખરેખર જરૂર નથી હોતી.

ભારતીય રાજકારણ અને ચૂંટણીઓમાં આ એકલતાનું અર્થતંત્ર સૌથી વિકૃત સ્વરૂપે જોવા મળે છે. ગામડાં છોડીને શહેરોમાં અજાણ્યા ટોળા વચ્ચે ધકેલાઈ ગયેલા લાખો બેરોજગાર કે એકલવાયા યુવાનો આનું બળતણ છે. તેમની પાસે કોઈ પારિવારિક ઓળખ બચી નથી અને ભવિષ્ય ધૂંધળું છે. રાજકીય પક્ષો આ યુવાનોની એકલતાને ‘ઓળખ’ વેચે છે. તેમને એક સરખો ખેસ પહેરાવવામાં આવે છે, સોશિયલ મીડિયાના વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં જોડીને ખોટી સામૂહિકતાનો અહેસાસ અપાય છે. એકલવાયો યુવાન ચૂંટણી રેલીઓમાં નારા લગાવે છે, કારણ કે ત્યાં તેને કોઈ ટોળાનો હિસ્સો હોવાનો ભ્રમ મળે છે. નેતાઓ માણસની આ જ સામાજિક એકલતાને મતમાં વટાવી લે છે.

જે માણસને પોતાનું કોઈ નથી મળતું, તેને છેવટે ઝંડો પકડાવી દેવામાં આવે છે.