લર્નિંગ એલિમિનેશન કર્વ

તમે આજે કંઈક નવું શીખો અને તેનો ઉપયોગ છ મહિના પછી કરવાનો હોય, તો મગજ તે જ્ઞાનને કચરાપેટીમાં પધરાવી દેશે. આ કોઈ આળસ નથી, મનુષ્યના મગજની કુદરતી રચના છે. શિક્ષણ અને તેના વાસ્તવિક ઉપયોગ વચ્ચે જેટલો સમયગાળો વધારે, તેટલો જ ખર્ચ અને મહેનત વ્યર્થ. સામે પરિણામ શૂન્ય મળે. આ વાસ્તવિકતાને લર્નિંગ એલિમિનેશન કર્વ કહે છે.

આ વિચાર શિક્ષણ ક્ષેત્રના વિચારક નિક શેકલટન-જોન્સે પોતાના ૨૦૧૯ના પુસ્તક ‘હાઉ પીપલ લર્ન’માં સ્પષ્ટ કર્યો હતો. તેમનો સણસણતો તર્ક હતો કે કોર્પોરેટ જગત લોકોને એડવાન્સમાં ભણાવવા પાછળ કરોડો રૂપિયા બગાડે છે. મગજ માત્ર ત્યારે જ ઝડપથી ગ્રહણ કરે છે જ્યારે જરૂરિયાત બિલકુલ સામે ઊભી હોય. ભવિષ્યની સંભવિત જરૂરિયાત માટે પહેલેથી ગોખી રાખેલું જ્ઞાન ધીમે ધીમે ભુંસાઈ જાય છે.

આ મોડેલ શિક્ષણની જૂની વ્યાખ્યા પર હથોડો મારે છે. કંપનીઓ પોતાના કર્મચારીઓને અઠવાડિયા સુધી ક્લાસરૂમમાં બેસાડીને સેંકડો સ્લાઈડ્સ ગોખાવે છે. કર્મચારી પરીક્ષા પાસ કરી લે છે, પણ જ્યારે ખરેખર મેદાનમાં કામ કરવાનો સમય આવે છે ત્યારે તેના હાથ ધ્રૂજે છે. સાચું શિક્ષણ ‘જસ્ટ-ઇન-કેસ’ એટલે કે કદાચ જરૂર પડશે તેવું નહીં, પણ ‘જસ્ટ-ઇન-ટાઇમ’ એટલે કે જ્યારે માથે આવી પડે ત્યારે જ મળવું જોઈએ.

બોલિવૂડના સ્ટુડિયોમાં આ દ્રશ્ય સામાન્ય છે. ધારો કે એક નિર્માતા પોતાના નવા એડિટર્સને ત્રણ મહિના અગાઉથી કોઈ જટિલ અને મોંઘા સ્પેશિયલ ઇફેક્ટ્સ સોફ્ટવેરની લાંબી ટ્રેનિંગ અપાવે. શૂટિંગ હજુ ચાલુ છે. એડિટિંગનો વારો છ મહિના પછી આવે છે. જ્યારે વાસ્તવિક ફૂટેજ ટેબલ પર આવે છે, ત્યારે એડિટર કમાન્ડ ભૂલી ચૂક્યો હોય છે. એ જ ટ્રેનિંગ જો શૂટ પત્યા પછી સીધા સીન કાપતી વખતે આપી હોત, તો કામ બે દિવસમાં પતી ગયું હોત. આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવો એ મૂર્ખામી છે, પણ આગ વગર ફાયર ફાઈટિંગના લેક્ચર સાંભળવા એ એનાથી મોટી મૂર્ખામી છે.

જરૂરિયાત વગર પીરસાયેલું જ્ઞાન મગજ માટે માત્ર ભાર છે, જ્યારે તરસ લાગે ત્યારે પીધેલું પાણી જ અમૃત બને છે.