લીડર-મેમ્બર એક્સચેન્જ થિયરી

કોઈપણ બોસ પોતાની આખી ટીમને એકસરખી નજરે જોતો નથી. આ કડવું સત્ય છે, પણ વ્યવહારિક હકીકત છે. નેતા અને તેના દરેક સાથીદાર વચ્ચેનો સંબંધ વ્યક્તિગત હોય છે. દરેક ટીમમાં બે જૂથ આપોઆપ રચાઈ જાય છે: 'ઇન-ગ્રૂપ' અને 'આઉટ-ગ્રૂપ'. ઇન-ગ્રૂપ એટલે સાહેબના માનીતા, વિશ્વાસુ અને પડછાયો બનીને રહેતા લોકો. આઉટ-ગ્રૂપ એટલે માત્ર હાજરી પૂરવા આવતા પગારદારો. લીડર-મેમ્બર એક્સચેન્જ થિયરી આ જ ભેદરેખા સમજાવે છે.

આ વિચાર મેનેજમેન્ટ ક્ષેત્રમાં ૧૯૭૫ની આસપાસ જ્યોર્જ ગ્રેન અને તેમના સાથી સંશોધકોએ રજૂ કર્યો હતો. જૂની મેનેજમેન્ટ કિતાબો કહેતી કે સારો નેતા બધા સાથે સમાન વર્તન કરે. ગ્રેને ભ્રમ તોડી નાખ્યો. એમણે સાબિત કર્યું કે લીડરશીપ એ એકતરફી ભાષણ નથી, પણ બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો પરસ્પરનો સોદો છે. જેને નેતા પસંદ કરે, તેને અધિકાર, રસપ્રદ કામ અને છૂટછાટ મળે છે. બદલામાં પેલો માણસ વફાદારી અને વધારાની મહેનત આપે છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે સંસ્થાઓ નિયમોથી નહીં, પણ આ આંતરિક સમીકરણોથી ચાલે છે. જે લોકો માત્ર પોતાનું કામ ઈમાનદારીથી પૂરું કરીને ઘરે જાય છે, તેઓ ફરિયાદ કરે છે કે અમારો ગ્રોથ કેમ અટકી ગયો. કારણ સીધું છે: તેઓ આઉટ-ગ્રૂપમાં છે. એમનો બોસ સાથેનો સંબંધ ફક્ત નિયમ આધારિત છે, વિશ્વાસ આધારિત નહીં. જ્યાં સુધી તમે લીડરના ઇન-ગ્રૂપમાં સ્થાન બનાવતા નથી, ત્યાં સુધી તમારી કાબેલિયત અડધી જ ગણાય છે.

આ સિદ્ધાંત કોર્પોરેટ ઓફિસો પૂરતો મર્યાદિત નથી, આપણા સામાજિક મેળાવડાઓમાં પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારો કે નાતનું મોટું લગ્ન છે. કુટુંબના મોભી પાસે દસ ભત્રીજાઓ ઊભા છે. પણ તિજોરીની ચાવી, વરપક્ષની ખાસ આગતાસ્વાગતા અને નિર્ણયો લેવાની છૂટ માત્ર બે ભત્રીજાને જ મળશે. એ બે જણા 'ઇન-ગ્રૂપ' છે, જે મોભીના પડ્યા બોલ ઝીલે છે. બાકીના આઠ ભાઈઓ માત્ર નાસ્તાના ટેબલ ગોઠવશે કે ગાડી પાર્ક કરાવશે. લગ્ન આખા ખાનદાનનું છે, પણ વગ બે જ જણની ચાલે છે.

તમે સંસ્થા કે સમાજમાં ગમે તેટલા સક્ષમ હો, જો નિર્ણય લેનારની નજીક નથી તો તમે માત્ર મજૂર છો. નેતા સાથેનું સમીકરણ જ નક્કી કરે છે કે તમને સત્તા મળશે કે ફક્ત ફરજો.

કાબેલિયત તમને નોકરી અપાવી શકે છે, પણ પ્રભાવ તો વફાદારીના સોદાથી જ મળે છે.