લોન્ચ એન્ડ લર્ન પૂર્વગ્રહ

પહેલાં કૂદી પડો, પછી તરીને શીખી લઈશું. આજના બિઝનેસ જગતમાં આ મંત્ર બહુ લોકપ્રિય છે. આ શબ્દાવલી કોઈ એક ચોક્કસ મનોવૈજ્ઞાનિકે કે જાણીતા પુસ્તકે સત્તાવાર રીતે ઘડી નથી. પણ સિલિકોન વેલીથી લઈને મુંબઈના કો-વર્કિંગ સ્પેસ સુધી આ વાયરો ફેલાયેલો છે. 'લોન્ચ એન્ડ લર્ન' એટલે કે પૂરી તૈયારી વિના પ્રોડક્ટ બજારમાં મૂકી દેવી અને પછી ગ્રાહકોની ઠોકરો ખાઈને સુધારો કરવો. જ્યારે આ પદ્ધતિ એક આંધળી ટેવ બની જાય, ત્યારે તે પૂર્વગ્રહનું રૂપ ધારણ કરે છે. માણસ આળસને ચપળતા માની બેસે છે.

આ વિચારસરણી પાછળ એક છટકબારી છુપાયેલી છે. ઊંડાણપૂર્વક વિચારવું એ કંટાળાજનક અને અઘરું કામ છે. પરિશ્રમથી બચવા માટે લોકો એવો ડોળ કરે છે કે તેઓ 'એક્શન ઓરિએન્ટેડ' છે. અધૂરી તૈયારી સાથે કામ શરૂ કરી દેવું અને પછી થયેલા નુકસાનને 'શીખવાનો અનુભવ' કહીને ખપાવી દેવું એ બુદ્ધિમાની નથી, પણ બેજવાબદારી છે. અમુક ક્ષેત્રોમાં નિષ્ફળતાની કિંમત સસ્તી હોય છે, પણ દરેક જગ્યાએ અખતરા પોસાતા નથી.

શેરબજારમાં આ પૂર્વગ્રહ જીવલેણ સાબિત થાય છે. દલાલ સ્ટ્રીટ પર નવો સવો આવેલો રોકાણકાર કંપનીના ફંડામેન્ટલ્સ સમજવાની તસ્દી લેતો નથી. બેલેન્સ શીટ વાંચ્યા વગર, માત્ર વોટ્સએપ ટિપના આધારે એ જીવનભરની કમાણી જોખમમાં મૂકી દે છે. જ્યારે મૂડી ધોવાઈ જાય ત્યારે એ શાંતિથી બોલે છે, 'વાંધો નહીં, બજારમાંથી ઘણું શીખવા મળ્યું.' હકીકતમાં આ શિક્ષણ નથી, મોંઘી મૂર્ખામી છે. હોમવર્ક કર્યા વગર મેદાનમાં ઊતરવું એ બહાદુરી નથી પણ અવિચારી જુગાર છે.

દરેક ભૂલમાંથી બોધપાઠ મળતો નથી, કેટલીક ભૂલો માત્ર વિનાશ લાવે છે. ચાલતાં શીખવા માટે પડવું પડે એ સાચું, પણ ઊંડી ખાઈમાં કૂદીને ફ્લાઇંગ શીખવાની આશા ન રખાય. સ્પીડ સારી ચીજ છે, પણ દિશા વગરની સ્પીડ સીધી અકસ્માત તરફ દોરી જાય છે.

તૈયારી વગર કૂદી પડવું એ સાહસ નથી, ગફલત છે; અને વિનાશના ભોગે લીધેલું જ્ઞાન ક્યારેય નફો કરાવતું નથી.