અનુમાનની સીડી

આપણે હકીકત જોઈને સીધા નિર્ણય પર નથી પહોંચતા. વચ્ચે એક સીડી ચડી જઈએ છીએ. મગજ પળવારમાં અમુક માહિતી પસંદ કરે છે, તેના પર પોતાની માન્યતાઓ થોપે છે, તારણ કાઢે છે અને આક્રમક પગલું ભરી લે છે. આ આખી પ્રક્રિયા એટલી ઝડપથી બને છે કે આપણને લાગે છે આપણો નિર્ણય જ એકમાત્ર સત્ય છે. વાસ્તવમાં આપણે વાસ્તવિકતાથી પાંચ પગથિયાં ઉપર હવામાં ઊભા હોઈએ છીએ. આ માનસિક ભ્રમણાનું નામ છે અનુમાનની સીડી.

આ વિચાર અમેરિકન વિદ્વાન ક્રિસ અર્ગિરિસે આપ્યો હતો અને પીટર સેંગેએ પોતાના પુસ્તકમાં તેને ખૂબ પ્રચલિત કર્યો. સીડીનું પહેલું પગથિયું વાસ્તવિક ઘટના છે, જે કેમેરામાં કેદ થઈ શકે. બીજું પગથિયું આપણી પસંદગીની માહિતી. ત્રીજું પગથિયું એનો અર્થ કાઢવો. ચોથું પૂર્વગ્રહયુક્ત માન્યતા અને ટોચનું પગથિયું એટલે અંતિમ આક્ષેપ કે નિર્ણય. મુશ્કેલી એ છે કે ઉપર પહોંચ્યા પછી આપણે નીચે જોવાનું ભૂલી જઈએ છીએ.

આ સીડી વ્યક્તિગત સંબંધો અને સંસ્થાઓ બંનેનો સત્યાનાશ વાળી દે છે. આપણે સામેવાળા સાથે સંવાદ નથી કરતા, પણ આપણા મગજમાં બનાવેલા તેના પૂતળા સાથે લડીએ છીએ. જ્યાં સુધી કોઈ સીડી પરથી નીચે ઊતરીને મૂળ તથ્ય તપાસવાની તસ્દી ન લે, ત્યાં સુધી દરેક ગેરસમજ એક અહંકારી યુદ્ધ બની જાય છે.

આપણા લગ્નપ્રસંગો આ સીડીનું ઉત્તમ મેદાન છે. દીકરીવાળાના માંડવે વરરાજાના ફુવા સામે ચાનો કપ મૂકવામાં પાંચ મિનિટ મોડું થયું. આ સાચી હકીકત હતી. પણ ફુવા સીધા સીડી ચડવા લાગ્યા: ‘મને ચા મોડી આપી એટલે મારું અપમાન કર્યું. આ લોકો ઉદ્ધત છે. નાતમાં એમનો વટ વધી ગયો છે એટલે અમને તુચ્છ ગણે છે.’ સીડીની ટોચ પર પહોંચીને ફુવાએ માંડવામાં તોફાન મચાવ્યું અને જમ્યા વગર નીકળી ગયા. મૂળ વાત માત્ર ચાની કીટલી ખાલી થઈ ગઈ હતી એટલી જ હતી.

કોઈના ગળા પર હાથ મૂકતા પહેલાં એકવાર ચકાસી લો કે તમે કયા પગથિયે ઊભા છો.