જાઝ લીડરશિપ

સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રામાં એક કંડક્ટર હાથમાં લાકડી લઈને ઊભો હોય છે. બધા સંગીતકારો સામે મૂકેલી નોટ્સ જોઈને બરાબર એ જ વગાડે છે જે લખેલું છે. કોઈ આડુંઅવળું ન વગાડી શકે. આ જૂની ફેક્ટરી શૈલીનું નેતૃત્વ છે. જાઝ મ્યુઝિક આનાથી સાવ ઊલટું છે. ત્યાં કોઈ છાપેલી સ્ક્રિપ્ટ નથી હોતી. માત્ર એક મૂળ સૂર હોય છે અને બાકીનું બધું સ્ટેજ પર તાત્કાલિક ઘડાય છે. જાઝ લીડરશિપ એટલે અગાઉથી લખાયેલા આદેશો આપવાને બદલે ટીમને સ્થળ પર પ્રયોગ કરવાની, એકબીજાના તાલ પારખીને અચાનક નવો રસ્તો કાઢવાની છૂટ આપવી.

આ વિચાર મેનેજમેન્ટ થિયરિસ્ટ કાર્લ વાઈક અને પ્રોફેસર ફ્રેન્ક બેરેટ જેવા વિચારકોએ વ્યવસાય જગતમાં લોકપ્રિય બનાવ્યો. ફ્રેન્ક બેરેટ પોતે જાઝ પિયાનોવાદક હતા. તેમણે જોયું કે અનિશ્ચિત પરિસ્થિતિમાં કડક કમાન્ડ-એન્ડ-કંટ્રોલ મોડેલ ભાંગી પડે છે. ત્યાં એવી લીડરશિપ જોઈએ જે ભૂલોથી ગભરાયા વગર ચાલુ રમતે નવી યોજના રચી શકે. જાઝમાં ખોટો સૂર વાગે તો આખો શો અટકતો નથી, બીજો સંગીતકાર એ ખોટા સૂરને પકડીને નવી ધૂન બનાવી લે છે.

આપણે ત્યાં સત્તા એટલે બીજાને કઠપૂતળીની જેમ નચાવવી એવો વહેમ છે. મોટા સાહેબ જે નક્કી કરે એ જ સાચું. પણ જ્યારે મુશ્કેલી અણધારી આવે ત્યારે પ્લાન-એ કે પ્લાન-બી બંને કચરાટોપલીમાં જતા રહે છે. જે લીડર માત્ર નિયમોની પુસ્તિકા વળગાડી રાખે છે તે ડૂબી જાય છે. જાઝ લીડર પોતાના સાથીઓને વિશ્વાસ આપે છે કે પરિસ્થિતિ બગડે ત્યારે મારી મંજૂરી માગવા ઊભા ન રહેશો, પરિસ્થિતિ જોઈને નિર્ણય બદલો.

ભારતીય હોકી ટીમના તાજેતરના પ્રદર્શનમાં આ ફરક સાફ દેખાય છે. ટોક્યો અને પેરિસ ઓલિમ્પિકમાં જ્યારે ભારતીય ટીમ છેલ્લા દસ મિનિટમાં દબાણ હેઠળ આવી, ત્યારે ડગઆઉટમાંથી કોચ દરેક પાસની સૂચના નહોતો આપી શકતો. જર્મની કે ઓસ્ટ્રેલિયા સામે જ્યારે વિરોધી ટીમ અણધારી આક્રમક રમત લાવે, ત્યારે મેદાન પર હરમનપ્રીત સિંહ અને શ્રીજેશે જાઝ સંગીતકારોની જેમ પળવારમાં રણનીતિ બદલવી પડી. ક્યારે કોણે આગળ વધવું અને ક્યારે ડિફેન્સ સંભાળવું તે કોઈ કાગળ પર લખાયેલી નોટ પ્રમાણે નહોતું. એ સ્થળ પર ઊભી થયેલી સર્જનાત્મકતા હતી.

જે નેતા દરેક કદમની પટકથા લખીને બેસે છે તે મ્યુઝિયમ ચલાવી શકે, મેદાન નહીં.