જાન્યુઆરી ઇફેક્ટ

કેલેન્ડર બદલાય એટલે બજાર બદલાઈ જાય? તર્ક કહે છે કે ન બદલાવું જોઈએ. શેરબજાર કોઈ જ્યોતિષ કે ચોઘડિયાં પર નથી ચાલતું. છતાં દર વર્ષે જાન્યુઆરી આવતાં જ નાની કંપનીઓના શેરમાં અચાનક તેજી દેખાવા લાગે છે. આ આભાસી કેલેન્ડર-ઉછાળાને અર્થશાસ્ત્રમાં 'જાન્યુઆરી ઇફેક્ટ' કહે છે. આ કોઈ કુદરતી ચમત્કાર નથી, માણસના કરચોરી અને હિસાબ સરભર કરવાના જૂના દંભનું બજારુ પ્રતિબિંબ છે.

આ વિચાર પહેલી વાર ૧૯૪૨માં સિડની વાચટેલ નામના અમેરિકન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેન્કરે નોંધીને દુનિયા સામે મૂક્યો. એમણે જોયું કે ૧૯૨૫ પછીનાં વર્ષોમાં નાની કંપનીઓના શેર ડિસેમ્બરમાં ગગડી જતા અને જાન્યુઆરીમાં તેજી પકડતા. કારણ સ્પષ્ટ હતું. ડિસેમ્બરના અંતે લોકો ટેક્સ બચાવવા માટે ખોટ ખાતા શેર વેચી નાખતા, જેથી નુકસાન હિસાબમાં દર્શાવી શકાય. નવું વર્ષ બેસતાં જ એ જ રોકડથી ફરીથી ખરીદી શરૂ થતી અને બોનસના રૂપિયા ઉમેરાતા. પરિણામે ભાવ અકારણ ઉછળતા.

આ અસર નાણાબજાર પૂરતી મર્યાદિત નથી, માણસના સામાજિક વ્યવહારોમાં પણ અડીખમ બેઠેલી છે. આપણે કાગળ પરની તારીખો અને સામાજિક સીઝન મુજબ વર્તન બદલીએ છીએ, વાસ્તવિકતા જોઈને નહીં. જ્યારે બધા એક જ સમયે એકસરખી મૂર્ખાઈ કરવા દોડે, ત્યારે બજારમાં કૃત્રિમ ડિમાન્ડ ઊભી થાય છે. પછી ફેબ્રુઆરી આવતાં જ સત્ય પછડાય છે અને ભોળા લોકો નુકસાનમાં સપડાય છે.

આપણા લગ્નના માહોલમાં પણ આ જ રમત ચાલે છે. કમુરતાં ઊતરતાં જ લગ્નની મોસમ ખૂલે અને દરેક જ્ઞાતિમાં જાણે મુરતિયાઓની કૃત્રિમ 'જાન્યુઆરી ઇફેક્ટ' શરૂ થાય. માગશર મહિનામાં જે સામાન્ય છોકરાને કોઈ ગણકારતું ન હોય, તેની બોલી મહાસુદ પાંચમે અચાનક ઊંચકાઈ જાય છે. કેટરર્સ, વાડી અને વરરાજા બધાના ભાવ કૃત્રિમ તેજીમાં પહોંચી જાય. ફેબ્રુઆરી આથમતાં જ આ મોસમી ઉન્માદ શાંત પડી જાય છે અને અસલી કિંમત સામે આવે છે.

મોસમ જોઈને ઊંચકાયેલા ભાવ ટકાઉ નથી હોતા; પછી તે શેરબજારનો શેર હોય કે વટ મારતો જમાઈ.