મેગાપ્રોજેક્ટ્સનો લોખંડી નિયમ

કોઈ પણ વિશાળ યોજના હાથમાં લો ત્યારે ત્રણ બાબતો પથ્થર પર લખેલી હોય છે: બજેટ બહાર જશે, સમયમર્યાદા ચૂકાઈ જશે અને વચન આપેલા ફાયદા અડધા પણ નહીં મળે. ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર બેન્ટ ફ્લિવબર્ગે દુનિયાભરના હજારો મહાકાય પ્રોજેક્ટોનો ડેટા ફેંદીને આ સત્ય તારવ્યું. એમણે આને લોખંડી નિયમ કહ્યો. આ કોઈ અકસ્માત નથી, માનવ સ્વભાવનું કાયમી વલણ છે.

આ નિયમ પાછળ બે મુખ્ય ચોર છુપાયેલા છે: ખોટો આશાવાદ અને વ્યૂહાત્મક છેતરપિંડી. યોજના શરૂ કરનારા હંમેશા ગુલાબી ચશ્મા પહેરે છે. તેમને લાગે છે કે બધું સરળતાથી પાર પડશે. બીજી બાજુ, મંજૂરી મેળવવા માટે ખર્ચ જાણીજોઈને ઓછો બતાવાય છે અને ફાયદા ફુલાવીને રજૂ કરાય છે. એક વાર ખાતમુહૂર્ત થઈ જાય પછી પાછા વળવું અશક્ય બને છે. પૈસા ખૂટે ત્યારે પ્રજાના કે રોકાણકારોના ખિસ્સાં કાપવા સિવાય કોઈ રસ્તો રહેતો નથી.

આ આફત ફક્ત સરકારના અબજો રૂપિયાના હાઇવે કે બ્રિજ પૂરતી સીમિત નથી. આપણા ઘરઆંગણે પણ રોજ આ જ લોખંડી નિયમ અથડાય છે. સુરતના ટેક્સટાઇલ માર્કેટમાં વીસ વર્ષ જૂની દુકાન ધરાવતા હસમુખભાઈનું ઉદાહરણ લો. એમણે સચિન જીઆઈડીસીમાં ત્રણ ગણી મોટી નવી મિલ ઊભી કરવાનું નક્કી કર્યું. પ્લાન એવો હતો કે બાર મહિનામાં પ્રોડક્શન ચાલુ થઈ જશે અને બે કરોડમાં પ્લાન્ટ તૈયાર થઈ જશે.

જમીન લીધા પછી ખબર પડી કે વીજળીનું કનેક્શન મળતાં છ મહિના મોડું થશે. મશીનરી ચાઇનાથી આવવામાં અટવાઈ ગઈ અને ભાવ વધી ગયા. છેવટે બે વર્ષે મિલ શરૂ થઈ ત્યારે ખર્ચ પોણા ચાર કરોડે પહોંચી ચૂક્યો હતો. વળી માર્કેટમાં તેજી ઓસરી ગઈ હતી એટલે માલ ઉપડતો નહોતો. હસમુખભાઈ કોઈ અણઘડ વેપારી નહોતા, પણ એ મેગાપ્રોજેક્ટના એ જ જૂના ખાડામાં પડ્યા જેમાં આખી દુનિયા પડે છે.

વિશાળ સપનાં કાગળ પર સસ્તાં લાગે છે, પણ જમીન પર પગ મૂકતાં જ લોખંડનો નિયમ હિસાબ માંગી લે છે.