અંદરનો અભેદ્ય કિલ્લો

દુનિયા અરાજક છે. ગમે ત્યારે ગમે તે થઈ શકે છે. રોમન સમ્રાટ માર્કસ ઓરેલિયસે પોતાની ડાયરીમાં એક રૂપક લખ્યું હતું: 'ઇનર સિટાડેલ' એટલે કે મનનો એવો અંતસ્થ કિલ્લો, જેને બહારનું કોઈ તોફાન તોડી ન શકે. આ વિચાર સ્ટોઇક ફિલસૂફીનો પાયો છે. ફ્રેન્ચ વિચારક પિયેર હાડોએ આના પર આખું પુસ્તક લખ્યું. સિદ્ધાંત સાદો છે. તમારા શરીર પર, તમારી સંપત્તિ પર કે બીજાના અભિપ્રાયો પર તમારો સંપૂર્ણ કાબૂ નથી. પણ એ બધી ઘટનાઓ સામે તમારું મન કેવો પ્રતિભાવ આપે છે, તેના પર તમારો સો ટકા અંકુશ છે. બહાર યુદ્ધ ચાલતું હોય તો પણ અંદર શાંતિ હોઈ શકે.

આપણે બહારની દુનિયાને સુધારવા દોડીએ છીએ, પણ અંદર કોઈ કિલ્લેબંધી નથી કરતા. પરિણામે એક નાની ટીકા કે અણધારી આફત આપણને હચમચાવી મૂકે છે. જો તમારું સુખ બહારના સંજોગો પર ટકેલું હશે, તો તમે કાયમ બંધક રહેશો. જ્યારે તમે સમજી જાઓ કે સંજોગો તટસ્થ છે અને અર્થ આપવાનું કામ માત્ર મગજ કરે છે, ત્યારે તમે અભેદ્ય બની જાઓ છો. કિલ્લો એટલે લાગણીઓથી ભાગવું નહીં, પણ આંચકા સહન કરવાની તાકાત કેળવવી.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ મોડેલ રોજ ચકાસાય છે. ધારો કે ચંદુભાઈએ જીવનભરની મૂડી એક બ્લુચિપ કંપનીમાં રોકી છે. વૈશ્વિક કટોકટી આવી અને સેન્સેક્સ એક જ દિવસમાં બે હજાર પોઇન્ટ તૂટી ગયો. ઓફિસમાં સ્ક્રીન લાલચોળ છે. આજુબાજુના ટ્રેડરો નખ કરડે છે, ગાળો બોલે છે અને ગભરાટમાં ખોટ ખાઈને માલ વેચી નાખે છે. આ લોકોનું મન ખુલ્લું મેદાન છે, પવન ફૂંકાય એટલે ધૂળ ઊડે.

બીજી તરફ એ જ હોલમાં બેઠેલા એક જૂના રોકાણકાર શાંતિથી ચા પીવે છે. એમણે અંદરનો કિલ્લો ચણી રાખ્યો છે. તેઓ જાણે છે કે બજાર તેમના હિસાબે ચાલવાનું નથી. વધઘટ બહારની વાસ્તવિકતા છે, પણ ગભરાઈને ખોટો નિર્ણય ન લેવો એ તેમની અંદરની સત્તા છે. બહાર આખું શેરબજાર ડૂબી રહ્યું હોય ત્યારે પણ એમનું બ્લડપ્રેશર નોર્મલ રહે છે. સાચો કિલ્લો આ જ છે, જ્યાં બહારનો ઘોંઘાટ અંદર પ્રવેશવાની હિંમત ન કરી શકે.

જે માણસ પોતાના મનનો કિલ્લો મજબૂત નથી કરતો, તેને આખી દુનિયા લૂંટીને જતી રહે છે.