હાઈપરઓબ્જેક્ટ

કલ્પના કરો કે એક એવી વિરાટ વાસ્તવિકતા તમારી સામે છે, જેને તમે એક જ નજરે જોઈ શકતા નથી. તમે તેના એકાદ ખૂણાને સ્પર્શી શકો છો, પણ આખો પિંડ ક્યારેય તમારી મુઠ્ઠીમાં આવતો નથી. આ વિચારને તત્વચિંતક ટિમોથી મોર્ટને ‘હાઈપરઓબ્જેક્ટ’ નામ આપ્યું. મોર્ટને આ શબ્દ પર્યાવરણ અને આબોહવા પરિવર્તન જેવી મહાકાય ઘટનાઓને સમજાવવા ઘડ્યો હતો. એવી અસ્તિત્વ ધરાવતી ચીજો, જે સમય અને અવકાશમાં એટલી વિશાળ ફેલાયેલી હોય છે કે માનવીય બુદ્ધિ તેને એક સ્થિર પદાર્થ તરીકે જોઈ શકતી નથી.

આપણે ટેબલ કે ખુરશી જેવી નાની ચીજો પકડી શકીએ છીએ. ગ્લોબલ વોર્મિંગ કે પ્લાસ્ટિકનું પ્રદૂષણ એવી ચીજો નથી. પ્લાસ્ટિકની એક થેલી તમારા હાથમાં હોય ત્યારે તમે આખું પ્લાસ્ટિક નથી જોઈ રહ્યા. છતાં પ્લાસ્ટિકનું અસ્તિત્વ સત્ય છે અને તે હજારો વર્ષ ટકશે. હાઈપરઓબ્જેક્ટની ખાસિયત એ છે કે તે અત્યંત વ્યાપક હોય છે, ગમે ત્યાં હાજર લાગે છે અને માણસના આયુષ્ય કરતાં લાંબું જીવે છે. મોર્ટનના મતે આ કોઈ કાલ્પનિક સિદ્ધાંત નથી, પણ ભૌતિક વાસ્તવિકતા છે જે આપણી સમજણ કરતાં કદાવર છે.

આ સંકલ્પના શેરબજાર અને વૈશ્વિક નાણાતંત્રને સમજવા માટે અદ્ભુત ચાવી છે. દલાલ સ્ટ્રીટ પર બેઠેલા હરેશભાઈ સ્ક્રીન સામે જોઈને માથું ખંજવાળે છે કે અચાનક સેન્સેક્સ કેમ તૂટી ગયો. એક કંપનીનું પરિણામ ખરાબ આવ્યું એટલે નહીં. અસલમાં શેરબજાર પોતે એક હાઈપરઓબ્જેક્ટ છે. એમાં યુક્રેનનું યુદ્ધ, અમેરિકન ફેડરલ બેન્કના વ્યાજદર, તાઇવાનની માઇક્રોચિપ અને અરબી સમુદ્રનું તેલ—આ બધું એકસાથે વણાયેલું છે. કોઈ એક દલાલ કે ફંડ મેનેજર સમગ્ર બજારને પોતાની આંખે જોઈ શકતો નથી. તેઓ માત્ર શેરના ભાવનો નાનો આંકડો સ્પર્શે છે, પણ અસલી પ્રવાહ પાછળ છુપાયેલા વિરાટ સમુદ્ર જેવો હોય છે.

આપણી મર્યાદા એ છે કે આપણે વિરાટ સંકટ કે વ્યવસ્થાને નાની સ્થાનિક ઘટના માનીને બેસી રહીએ છીએ. શેરબજારનો કડાકો હોય કે આબોહવાની ગરમી, આપણે કોઈ એક મંત્રી કે કંપની પર દોષ ઢોળીને સંતોષ માની લઈએ છીએ. પણ સત્ય એ છે કે હાઈપરઓબ્જેક્ટ માણસની અંગત નિયંત્રણ ક્ષમતાથી બહાર વિસ્તરેલા હોય છે. તેને સમજવા માટે ટૂંકી દૃષ્ટિ છોડીને વિરાટ પરિમાણમાં વિચારવાની હિંમત કેળવવી પડે.

હાથીને અંધજનો પૂંછડી પકડીને ઓળખવાની કોશિશ કરે, એ જ આપણી વૈશ્વિક બજાર સામેની પામરતા છે.