હાઈપરલેક્સિયા

અઢી વર્ષનું બાળક અંગ્રેજી છાપું સરસ રીતે વાંચી બતાવે ત્યારે માબાપની છાતી ગજગજ ફૂલે છે. સોસાયટીમાં પેંડા વહેંચાય છે કે અમારો દીકરો જીનિયસ પાક્યો છે. પણ કડવી વાસ્તવિકતા જુદી હોય છે. આ સ્થિતિને મનોવિજ્ઞાનમાં હાઈપરલેક્સિયા કહે છે. બાળક ઉંમર કરતાં ઘણું વહેલું અને અટક્યા વગર અક્ષરો ઉકેલી નાખે છે. પણ એ જે બોલે છે, તેનો અર્થ એના મગજમાં શૂન્ય ટકા ઊતરે છે. અક્ષરોની ઓળખ અને અર્થનું ગ્રહણ—આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે.

આ સંકલ્પના સૌપ્રથમ ૧૯૬૭માં નોર્મન અને માર્ગારેટ સિલ્વરબર્ગ નામના સંશોધકોએ નોંધી હતી. તેમણે જોયું કે અમુક બાળકો કોઈ પણ ઔપચારિક તાલીમ વગર શબ્દો ગોખીને સડસડાટ ઉચ્ચારી લે છે. એમને અક્ષરો અને આંકડા પ્રત્યે અજીબ આકર્ષણ હોય છે. પણ જ્યારે એ જ બાળક સાથે સાદી વાતચીત કરો કે પ્રશ્ન પૂછો, ત્યારે તે હતપ્રભ થઈ જાય છે. ઘણી વાર આ લક્ષણ ઓટિઝમ સ્પેક્ટ્રમ સાથે પણ જોડાયેલું હોય છે. શબ્દ ઓળખવો એ કેવળ યાંત્રિક આવડત છે, બુદ્ધિમત્તા નથી.

આપણી સંસ્કૃતિમાં પોપટિયું જ્ઞાન હંમેશાં પૂજાયું છે. બાળક કંઈક અઘરું બોલી બતાવે એટલે આપણે માની લઈએ છીએ કે એ બધું સમજે પણ છે. સ્કૂલોમાં પણ ગોખણપટ્ટીવાળા ટોપર્સને ચમકાવવામાં આવે છે. પણ વાંચી શકવું અને વિચારી શકવું એ બે અલગ ગોળાર્ધ છે. વાસ્તવિક દુનિયામાં માત્ર ડેટા વાંચી જનારા લોકો જ્યારે સંદર્ભ પકડવામાં નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે મોટો અકસ્માત સર્જાય છે.

ક્રિકેટની દુનિયા આનું સચોટ ઉદાહરણ છે. ટીવી પર આવતા આઠ વર્ષના કોઈ બાળકની ક્લિપ તમે જોઈ હશે. એને પૂછો કે ૧૯૮૩ના વર્લ્ડ કપની ફાઈનલમાં મોહિન્દર અમરનાથે કેટલા રન બનાવ્યા હતા, તો એ આંખના પલકારામાં આંકડા બોલી દેશે. સુનિલ ગાવસ્કરની છેલ્લી ટેસ્ટ મેચનો સ્કોરકાર્ડ એને કંઠસ્થ હોય. પણ એ જ છોકરાને ગલી ક્રિકેટમાં બેટ પકડાવીને કહો કે કવર ડ્રાઇવ માર, તો એને ખબર નથી પડતી કે બોલ કઈ તરફ ફેરવવો. સ્કોરબોર્ડ વાંચી લેવું સહેલું છે, પીચનો મિજાજ પારખવો અઘરો છે.

ચોપડીના શબ્દો ગળી જવાથી વિદ્વાન નથી થવાતું, અર્થ પચાવવો પડે છે.