અતિસક્રિય કર્તા શોધક

અંધારી રાતે જંગલમાં સૂકા પાંદડા ખખડે ત્યારે આપણું મગજ તરત વિચારે છે કે વાઘ આવ્યો. પવનથી પાંદડું હલ્યું હશે એવો વિચાર મોડો આવે છે. જો પવન હોય અને તમે વાઘ માનીને ભાગી જાઓ, તો જીવ બચી જાય. પણ જો સાચે જ વાઘ હોય અને તમે એને પવન માની બેસી રહો, તો ખતમ. ઉત્ક્રાંતિએ આપણી ખોપરીમાં આ સસ્તો વીમો ફિટ કરી દીધો છે. નિર્જીવ ઘટનાઓ પાછળ પણ કોઈ સજીવનો છૂપો હાથ જોવાની આ પ્રાચીન ટેવ છે.

આ વિચાર જ્ઞાનાત્મક વિજ્ઞાની જસ્ટિન એલ. બેરેટે આપ્યો. એમણે આને ‘હાઇપરએક્ટિવ એજન્સી ડિટેક્શન ડિવાઇસ’ નામ આપ્યું હતું. પ્રાચીન કાળમાં ગાજવીજ થાય એટલે માણસ માનતો કે આકાશમાં કોઈ દેવતા ગુસ્સે ભરાયા છે. કુદરતી અકસ્માત કે સંયોગ સ્વીકારવો મગજ માટે અઘરો છે. આપણને દરેક અવાજ, દરેક આંચકા પાછળ કોઈ યોજના કે ઈરાદો ધરાવતો ‘કર્તા’ જોઈએ છે.

આપણે આદિમાનવમાંથી આધુનિક બની ગયા, પણ આ જૂની સર્કિટ બદલાઈ નથી. આજના બજારમાં આ પૂર્વગ્રહ સૌથી મોટો ભ્રમ ઊભો કરે છે. લોકો માને છે કે બજારમાં કંઈ પણ થાય છે તેની પાછળ કોઈ અદ્રશ્ય ષડયંત્ર છે. ખરેખર મોટા ભાગે માત્ર અંધાધૂંધી, આળસ કે તાલમેલનો અભાવ હોય છે. પણ આપણને કાવતરાં વિચારવાની મજા આવે છે.

ભારતના કોર્પોરેટ જગતમાં આ રોજ દેખાય છે. ધારો કે મુંબઈની એક જૂની એફએમસીજી કંપનીનું નવું શેમ્પૂ બજારમાં પીટાઈ ગયું. ગ્રાહકોને સુગંધ ન ગમી, ડિસ્ટ્રિબ્યુશન નબળું પડ્યું અને માલ ગોડાઉનમાં સડી ગયો. સીઈઓ બોર્ડરૂમમાં બેસીને એવી થિયરી ઘડે છે કે કોઈ બહુરાષ્ટ્રીય હરીફે જાણીજોઈને સોશિયલ મીડિયા પર ફેક રિવ્યૂ કરાવ્યા છે. પોતાની આંતરિક ભૂલો અને આળસ સ્વીકારવાને બદલે કોઈ મોટો છૂપો દુશ્મન ઊભો કરી દેવો બહુ સહેલો પડે છે.

દરેક અકસ્માત પાછળ કોઈનું કાવતરું હોતું નથી. ઘણી વાર દુનિયા માત્ર મૂર્ખાઈથી ચાલતી હોય છે, બદમાશીથી નહીં.