ન્યાયિક ભાષાવિજ્ઞાન

ગુનો માત્ર લોહીના ડાઘ કે ફિંગરપ્રિન્ટથી સાબિત નથી થતો. માણસ જે રીતે બોલે છે કે લખે છે, એમાં પણ તેની ઓળખ છૂપાયેલી હોય છે. શબ્દોની પસંદગી, વાક્યની લંબાઈ, વિરામચિહ્નોનો આદતવશ ઉપયોગ અને જોડણીની ભૂલો એ માણસની માનસિક ફિંગરપ્રિન્ટ છે. આ પદ્ધતિને ભાષાવિજ્ઞાનની દુનિયામાં ફોરેન્સિક લિંગ્વિસ્ટિક્સ કહે છે. તે લખાણના ડીએનએ તપાસવાની વિદ્યા છે.

આ વિદ્યાનો પાયો ૧૯૬૮માં બ્રિટનમાં ભાષાવિજ્ઞાની જાન સ્વાર્તવિકે નાખ્યો હતો. તેમણે પોલીસ સામે નોંધાયેલા એક જૂના ગુનાહિત નિવેદનમાં સાબિત કર્યું કે આરોપીની સામાન્ય બોલી અને તેમાં ઉમેરાયેલા કબૂલાતનામાની ભાષા શૈલી એકબીજાથી તદ્દન અલગ હતી. સમય જતાં માલ્કમ કુલ્થાર્ડ અને રોજર શુય જેવા વિદ્વાનોએ તેને અદાલતોમાં પુરાવા તરીકે સ્થાપિત કરી. ધમકીભર્યા પત્રો, વસિયતનામાની પ્રામાણિકતા કે બોગસ ઈમેલ પકડવા માટે આ વિજ્ઞાન હથિયાર બન્યું.

દરેક માણસનો પોતાનો એક આગવો ‘ઈડિયોલેક્ટ’ એટલે કે ભાષાકીય ઢાંચો હોય છે. તમે ગમે તેટલો ડોળ કરો, ચોક્કસ સંજોગોમાં તમારા સહજ શબ્દો બહાર આવી જ જાય છે. કીબોર્ડ પર ટાઈપ કરતી વખતે પણ વ્યક્તિની આદતો છૂપી રહેતી નથી. અલ્પવિરામ ક્યાં મૂકવો અને ક્યાં ન મૂકવો, એ પણ સાક્ષી પુરાવે છે. કાગળ પર છુપાયેલો ગુનેગાર પોતાનો ચહેરો ઢાંકી શકે, પોતાની ભાષાકીય ટેવ ભૂંસી શકતો નથી.

ધારો કે બેંગલુરુની એક ટેક સ્ટાર્ટઅપ કંપનીના સીઈઓને એક અનામી ઈમેલ મળે છે. તેમાં આગામી પ્રોડક્ટ લોન્ચના કોડ લીક કરવાની ધમકી છે. પત્ર બનાવટી ઈમેલ આઈડી પરથી આવ્યો છે. પોલીસ આઈપી એડ્રેસ શોધવામાં ગોથાં ખાય છે, પણ ભાષા પકડાઈ જાય છે. પત્રમાં વપરાયેલા કેટલાક ખાસ મુંબઈયા શબ્દો, નાના અક્ષરે લખવાની ટેવ અને ટેકનિકલ પરિભાષાનું ચોક્કસ મિશ્રણ કંપનીના જ એક પૂર્વ કર્મચારી સાથે મેળ ખાય છે. તેને લાગે છે કે તે ડિજિટલ પડદા પાછળ સલામત છે, પણ તેના જ વાક્યો તેને પકડાવી દે છે.

તમે શું કહો છો એનાથી તમારો વિચાર પરખાય છે, પણ તમે કેવી રીતે કહો છો એનાથી તમારો ગુનો પકડાય છે.