નિપુણતાના પાંચ તબક્કા

કોઈ માણસ રાતોરાત ઉસ્તાદ બની જતો નથી. કૌશલ્ય શીખવાની એક યાત્રા છે. ૧૯૮૦માં બે ભાઈઓએ આ વાત વ્યવસ્થિત રીતે દુનિયા સામે મૂકી—સ્ટુઅર્ટ ડ્રેફસ અને હ્યુબર્ટ ડ્રેફસ. બંને બર્કલીના પ્રોફેસર હતા. એમણે જણાવ્યું કે કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં શૂન્યમાંથી શિખર સુધી પહોંચવાના પાંચ ચોક્કસ પડાવ હોય છે: નવશિખિયો (નોવિસ), ઉન્નત શિખાઉ (એડવાન્સ્ડ બિગીનર), સક્ષમ (કોમ્પિટન્ટ), પ્રવીણ (પ્રોફિશિયન્ટ) અને આખરે નિષ્ણાત (એક્સપર્ટ).

પહેલા તબક્કે માણસ માત્ર નિયમો ગોખે છે. ટ્રાફિક સિગ્નલ જેવું—લાલ એટલે ઊભા રહો, લીલું એટલે ચાલો. પરિસ્થિતિની ઊંડાણપૂર્વકની સમજ હોતી નથી. બીજા તબક્કામાં એ વાસ્તવિક અનુભવોને જોડીને થોડા અપવાદો સમજવા લાગે છે. ત્રીજા તબક્કામાં એ નિર્ણય લેતો થાય છે. કઈ વાત મહત્વની છે અને કઈ કચરો, એ તારવતાં શીખે છે. ચોથા તબક્કે નિયમો ભુલાઈ જાય છે અને સમગ્ર ચિત્ર આપોઆપ દેખાવા લાગે છે. અને પાંચમો તબક્કો એટલે ખરી નિપુણતા. અહીં મગજ ગણતરીઓ કરવાનું બંધ કરી દે છે. કામ સાહજિક અંતઃસ્ફુરણાથી થાય છે. આ આખી પ્રક્રિયા નિયમોની ગુલામીમાંથી મુક્ત થઈને સહજતા મેળવવાની છે.

આ મોડેલ એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે આપણી સિસ્ટમ બધાને એક જ લાકડીએ હાંકે છે. કંપનીઓ એવું ધારી લે છે કે નિયમોની જાડી ચોપડી પકડાવી દેવાથી નવો માણસ નિષ્ણાત બની જશે. એ શક્ય નથી. ઉલટું, જો તમે અસલ એક્સપર્ટને તેના દરેક પગલાનું કારણ પૂછશો, તો એ મૂંઝાઈ જશે. સેંકડો વર્ષોથી ઘડાયેલી અંતઃસ્ફુરણા કોઈ નિયમપુસ્તિકામાં સમાતી નથી.

ભારતની કોઈ જૂની એડવર્ટાઇઝિંગ એજન્સી કે માર્કેટિંગ કંપની જુઓ. નવો જોડાયેલો જુનિયર મેનેજર પુસ્તકીયા સિદ્ધાંતો પકડી રાખશે—કયા રંગનો લોગો હોવો જોઈએ, કયું ફોન્ટ વાપરવું. પણ પેલો ત્રીસ વર્ષથી બેઠેલો ક્રિએટિવ ડિરેક્ટર માત્ર એક સેકન્ડમાં આખી કેમ્પેઇન ફગાવી દેશે. એ કહેશે, 'આમાં મજા નથી આવતી.' એ નિયમો સમજાવી શકતો નથી, પણ એનો અંતરાત્મા કહી દે છે કે બજારમાં શું ચાલશે. એ પાંચમા તબક્કે બેઠો છે.

નિયમો નવશિખિયાઓ માટે રસ્તાની દીવાલ જેવા છે; સાચા નિષ્ણાતો માટે એ માત્ર ભૂતકાળના પગલાં છે.