સંપૂર્ણ ચકાસણીનો ભ્રમ

કોઈ પણ વ્યવસ્થા ભૂલ વગરની હોઈ શકે? સોફ્ટવેર એન્જિનિયર હોય કે ગામનો વહીવટદાર, માણસ માને છે કે બધું તપાસી લઈએ તો કશું છૂટશે નહીં. આ એક નિર્દોષ મૂર્ખામી છે. જેને સોફ્ટવેરની દુનિયામાં ‘એક્ઝોસ્ટિવ ટેસ્ટિંગ ફેલાસી’ કહેવાય છે. વિચાર સીધો છે: કોઈ પણ સિસ્ટમમાં શક્યતાઓના એટલા બધા સંયોજનો હોય છે કે દરેક સ્થિતિની આગોતરી ચકાસણી કરવી ગણિતની રીતે અશક્ય છે. સિસ્ટમ ક્યારેય થાકતી નથી, પણ તપાસનાર માણસ થાકી જાય છે.

આ વિચાર જાણીતા કમ્પ્યુટર વિચારક ગેરાલ્ડ વેઇનબર્ગે પોતાની ૨૦૦૮ની કિતાબમાં મૂક્યો હતો. એમણે લખ્યું કે પ્રોગ્રામ ક્યારેય પૂર્ણપણે ટેસ્ટ નથી થતો. જ્યારે ટેસ્ટ કરનાર માણસ પોતે હાંફી જાય, ત્યારે એ જાહેરાત કરી દે છે કે બધું બરાબર છે. વાસ્તવિક દુનિયા પણ આવી જ અરાજક છે. ગમે તેટલા નિયમો બનાવો, જીવન હંમેશાં તમારી કલ્પના બહારની પરિસ્થિતિ ઊભી કરી દેશે.

આ ભ્રમનું નુકસાન એ થાય છે કે માણસ ખોટી નિશ્ચિંતતામાં રાચવા માંડે છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે તમામ જોખમો માપી લીધા છે. પરિણામે, જ્યારે કોઈ અણધારી આપત્તિ ત્રાટકે ત્યારે આખી વ્યવસ્થા એક પળમાં પડી ભાંગે છે. ચકાસણીનો હેતુ ક્યારેય શૂન્ય ટકા ભૂલનો હોઈ જ ન શકે. લક્ષ્ય માત્ર એટલું હોવું જોઈએ કે મોટી અને ઘાતક ભૂલો પકડાઈ જાય.

ધારો કે મહેસાણા જિલ્લાની એક સહકારી દૂધ મંડળી છે. નવા સેક્રેટરી સાહેબે ભેળસેળ રોકવા માટે અતિશય આકરા નિયમો બનાવ્યા. ફેટ માપવાના સાધનો ચકાસ્યા, દૂધ લાવનારની નોંધણી જોઈ, વાસણો ચોખ્ખા છે કે નહીં તેની પાંચ સ્તરે તપાસ ગોઠવી. એમણે માન્યું કે હવે દૂધમાં એક ટીપું પાણી પણ નહીં ભળે. પણ બન્યું એવું કે પેલા દૂધ ભરવા આવતા એક ખેડૂતે ગાયને જ વધારે પાણી અને ક્ષારવાળો ખોરાક ખવડાવવાનું શરૂ કરી દીધું. મશીન પાસ થઈ ગયું, પણ સિસ્ટમ છેતરાઈ ગઈ. તમે તપાસવાની કેટલી શક્યતાઓ વિચારી શકો? ખેડૂત હંમેશાં એક નવો રસ્તો શોધી લેશે.

દુનિયા અણધારી છે અને માણસ સીમિત છે. જો તમે દરેક નાના પથ્થરને ચકાસવામાં આખું આયખું કાઢી નાખશો, તો મોટો પહાડ ધસી પડશે ત્યારે ખબર પણ નહીં પડે. સલામતીના ભ્રમમાં જીવવા કરતાં અનિશ્ચિતતાનો સ્વીકાર કરવો સારો.

સિસ્ટમ ક્યારેય નિર્દોષ સાબિત થતી નથી, માત્ર ચકાસવા ગયેલો માણસ થાકીને હારી જાય છે.