નૈતિકતાનું વિલીનીકરણ

માણસ જ્યારે કોઈ ખોટો નિર્ણય લે છે, ત્યારે તે હંમેશા જાણીજોઈને પાપ નથી કરતો. મોટે ભાગે એવું બને છે કે તેને એ નિર્ણયમાં કશું ખોટું દેખાતું જ નથી. આ છે 'એથિકલ ફેડિંગ'. કોઈ સમસ્યાના આર્થિક કે વ્યવહારુ પાસાં એટલા પ્રબળ બની જાય છે કે નૈતિક સવાલ પાછળ ધકેલાઈ જાય છે. નૈતિકતા મગજના રડારમાંથી ગાયબ થઈ જાય છે. નિર્ણય લેનારને લાગે છે કે તે તો માત્ર એક વ્યવસાયિક કામ પૂરું કરી રહ્યો છે.

આ સંકલ્પના પ્રોફેસર એન ટેનબ્રુન્સેલ અને ડેવિડ મેસિકે ઈસવીસન ૨૦૦૪માં આપી હતી. તેમનો અભ્યાસ દર્શાવે છે કે જ્યારે આપણે ભાષા બદલી નાખીએ છીએ, ત્યારે નૈતિકતા ઓગળી જાય છે. 'ચોરી' શબ્દ ખરાબ લાગે છે, પણ તેને 'કોસ્ટ કટિંગ' કહો તો સ્વીકાર્ય બની જાય છે. શબ્દો બદલાય એટલે મગજની નૈતિક એલાર્મ સિસ્ટમ શાંત થઈ જાય છે. સામાન્ય અને સંસ્કારી ગણાતા માણસો પણ આવી સ્થિતિમાં અમાનવીય કૃત્યો કરી બેસે છે, કારણ કે તેમના દૃષ્ટિકોણમાંથી નીતિમત્તાનો રંગ સાવ ઊડી ગયો હોય છે.

આ કોઈ દંભ નથી, અંધાપો છે. જ્યારે ટાર્ગેટ પૂરો કરવાનું દબાણ હોય, ત્યારે મગજ માત્ર ગણતરીઓ જુએ છે, પરિણામ નહીં. લાંચ આપવાને 'પ્રોસેસ ફી' કહી દેવાય છે અને હલકી ગુણવત્તાના માલને 'માર્કેટિંગ સ્ટ્રેટેજી'. નિર્ણય લેતી વખતે સવાલ એ નથી પૂછાતો કે 'શું આ સાચું છે?', પણ એ પૂછાય છે કે 'શું આ નફાકારક છે?' અને આ ક્ષણે જ માનવતાનું વિલીનીકરણ થઈ જાય છે.

બોલિવૂડમાં આ રોગ છડેચોક દેખાય છે. ધારો કે એક નિર્માતા અને દિગ્દર્શક નવી ફિલ્મના આઈટમ સોંગનું શૂટિંગ ગોઠવે છે. ગીતના શબ્દો બિભત્સ છે અને નૃત્યમાં સ્ત્રીનું સરેઆમ અપમાન છે. પણ સેટ પર કોઈને શરમ નથી આવતી. કોઈ સ્ત્રીવિરોધ વિશે વિચારતું નથી. તેમના મગજમાં માત્ર એક જ ફ્રેમ છે: 'આ ગીત ટ્રેન્ડિંગમાં જશે અને સો કરોડની કમાણી કરાવશે.' કલાકારો અને કોરિયોગ્રાફર તેને માત્ર 'માર્કેટની ડિમાન્ડ' તરીકે જુએ છે. પૈસા અને વ્યૂઝના ઘોંઘાટમાં યોગ્ય અને અયોગ્ય વચ્ચેનો ભેદ ચૂપચાપ ઓગળી જાય છે.

જે દિવસે તમે પાપને 'પ્રેક્ટિકલ નિર્ણય' કહેવાનું શરૂ કરો છો, તે દિવસે તમે સારા માણસ રહેતા નથી, માત્ર એક કુશળ ગુનેગાર બનો છો.