એર્ગોડિક સ્વિચ

ગણિતશાસ્ત્રી ઓલે પીટર્સ અને લેખક નસીમ નિકોલસ તાલેબે અર્થશાસ્ત્રના જૂઠાણાં ઉઘાડા પાડવા આ ખ્યાલ આપ્યો છે. એર્ગોડિસિટી એટલે સાદી ભાષામાં સરેરાશનું ગણિત. એર્ગોડિક સ્વિચ એક એવી માનસિક છેતરપિંડી છે, જ્યાં આપણે માની લઈએ છીએ કે જૂથની સરેરાશ અને એક વ્યક્તિની સરેરાશ સરખી જ હોય છે. આ માન્યતા તદ્દન ખોટી છે. સો લોકો એકસાથે કસીનોમાં એક-એક રાઉન્ડ રમે અને એક માણસ સતત સો રાઉન્ડ રમે, આ બેઉ સ્થિતિ ક્યારેય સરખી હોતી નથી.

આપણે જૂથના આંકડા જોઈને વ્યક્તિગત નિર્ણયો લેવાની ભારે ભૂલ કરીએ છીએ. અર્થશાસ્ત્રના પાઠ્યપુસ્તકો ધારી લે છે કે દુનિયા એર્ગોડિક છે. વાસ્તવમાં આપણું જીવન નોન-એર્ગોડિક છે. અહીં જો તમે એક વાર સાવ સાફ થઈ ગયા, તો રમત પતી ગઈ. જૂથમાંથી એક જણ બહાર ફેંકાય તો આખી વ્યવસ્થા ચાલુ રહે છે. પણ વ્યક્તિગત જીવનમાં જો શૂન્ય આવી ગયું, તો પાછલા બધા ગુણાકાર નકામા સાબિત થાય છે.

આ વાતનું સૌથી ઉત્તમ ઉદાહરણ ઉત્તરાખંડની ચારધામ યાત્રામાં જોવા મળે છે. સુરત કે રાજકોટના વડીલોની એક ટૂર બસ પહાડોમાં નીકળે છે. ટ્રાવેલ એજન્ટ બ્રોશરમાં છાપે છે કે દર વર્ષે પાંચ લાખ શ્રદ્ધાળુઓમાંથી માત્ર ૦.૦૧ ટકા યાત્રીઓ ભૂસ્ખલન કે અકસ્માતનો ભોગ બને છે. કાગળ પર આ જોખમ સાવ નજીવું લાગે છે. પણ આ જૂથની સરેરાશ છે. તમે પોતે જો એ એક ખીણમાં ખાબકેલી બસમાં બેઠા હો, તો તમારા માટે આંકડો ૦.૦૧ ટકા નથી રહેતો; તમારું આખું અસ્તિત્વ ૧૦૦ ટકા ખતમ થઈ જાય છે. સરેરાશમાં મરી ગયેલા માણસ માટે કોઈ બીજો રાઉન્ડ હોતો નથી.

મોટા ભાગના લોકો આ સ્વિચ પકડી શકતા નથી. તેઓ બીજાના નફાની સરેરાશ જોઈને પોતાના ઘરો ગિરવે મૂકી દે છે. અકસ્માત કે બરબાદીની સંભાવના ભલે એક ટકા હોય, પણ જો એ એક ટકો તમને જડમૂળથી ઉખેડી નાખતો હોય, તો એ જોખમ લેવાય જ નહીં. મોટા નિર્ણયોમાં સરેરાશ નહીં, સર્વાઇવલ જોવાનું હોય છે.

જે રમતમાં એક હાર આખી જિંદગી પતાવી દેતી હોય, ત્યાં આંકડાશાસ્ત્રના નિયમો નહીં પણ સલામતીના કાયદા ચાલે.