વિસર્જનશીલ અરાજકતા

કોઈ પણ વ્યવસ્થાને એના પોતાના હાલ પર છોડી દો એટલે એ બગડે. આ બ્રહ્માંડનો નિયમ છે. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં જેને એન્ટ્રોપી કહે છે, એ સામાજિક અને માનસિક જગતમાં પણ એટલી જ સાચી છે. વિસર્જનશીલ અરાજકતા એટલે એ સ્થિતિ જ્યાં નિયમો, સંવાદ અને મર્યાદાઓ ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે. કોઈ મોટો વિસ્ફોટ થતો નથી. કોઈ બહારનો દુશ્મન હુમલો કરતો નથી. છતાં અંદરથી બધું સડી જાય છે અને કાગળના મહેલની જેમ આખું માળખું ધરાશાયી થઈ જાય છે.

આ કોઈ પુસ્તકમાંથી સીધો ઉપાડેલો શાસ્ત્રીય શબ્દ નથી. આધુનિક વિચારકો અને સામાજિક વિશ્લેષકો કોઈ સંસ્થા કે સંબંધના સડાને દર્શાવવા આ રૂપક વાપરે છે. જ્યારે કોઈ પ્રણાલીમાંથી ઉર્જા, કાળજી અને શિસ્ત પાછી ખેંચી લેવાય, ત્યારે ત્યાં શાંતિ નથી સ્થપાતી, અંધાધૂંધી જન્મે છે. પાણી વહેતું બંધ થાય એટલે ખાબોચિયું ગંધાવા માંડે. માનવીય વ્યવહારોમાં પણ અરાજકતા બહારથી લાદવામાં આવતી નથી, એ અંદરની નિષ્ક્રિયતામાંથી ઊગે છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે મોટા ભાગના લોકોને લાગે છે કે સંબંધો કે સંસ્થાઓ આપોઆપ ટકી રહેશે. આ ભ્રમ છે. ધ્યાન ન આપો તો ઘરનો કચરો પણ આપમેળે સાફ થતો નથી, ઊલટાનો વધે છે. જ્યારે લોકો મુશ્કેલ મુદ્દાઓ પર વાત કરવાનું ટાળે છે, ત્યારે નાની ફરિયાદો જમા થતી જાય છે. એક દિવસ પરિસ્થિતિ એટલી ગૂંચવાઈ જાય છે કે તેને ઉકેલવા માટે કોઈ સત્તા કે સમજણ બચતી નથી.

આપણા ભારતીય ઘરસંસારમાં આ દ્રશ્ય રોજિંદું છે. સાસુ અને વહુ વચ્ચેનો અણબનાવ એક જ રાતમાં યુદ્ધ બનતો નથી. શરૂઆતમાં બંને પક્ષે સંવાદ બંધ થાય છે. દીકરો પોતાની સગવડ ખાતર બંને તરફ આંખ આડા કાન કરે છે. રસોડાના નિયમો અસ્પષ્ટ બને છે, નાની ટોણાબાજી સહન થતી જાય છે અને કોઈ ખુલાસો કરતું નથી. બે વર્ષ પછી સ્થિતિ એવી બને કે ઘર માત્ર એક છાપરું રહે, અંદર દરેક વ્યક્તિ પોતાના મોરચા બાંધીને બેઠી હોય. કોઈ કોઈનું માનતું નથી. આ એન્ટ્રોપિક અરાજકતા છે, જ્યાં કોઈ વિલન નહોતો, માત્ર જાળવણીનો અભાવ હતો.

સંબંધોને તોડવા માટે ઝઘડાની જરૂર પડતી નથી. ફક્ત તેને નધણિયાતા છોડી દેવાની આળસ પૂરતી છે.

જે બાગમાં માળી રોજ ખુરપી ન ચલાવે, ત્યાં સુગંધિત ફૂલો નહીં પણ જંગલી કાંટા જ ઊગે.