વિરોધાભાસી પલટો

કોઈ પણ બાબત જ્યારે પોતાની ચરમસીમા પર પહોંચે છે, ત્યારે એ આપોઆપ પોતાનાથી તદ્દન વિરોધી સ્વરૂપમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ પ્રાચીન ગ્રીક વિચાર છે. સ્વિસ મનોવૈજ્ઞાનિક કાર્લ યુંગે આ નિયમને પશ્ચિમના મનોવિજ્ઞાનમાં કેન્દ્રસ્થાને મૂક્યો. એમણે કહ્યું કે માનવ મગજ કે સમાજ જ્યારે કોઈ એક જ વિચાર પાછળ આંધળી દોટ મૂકે છે, ત્યારે એની અંદર જ અજાગ્રતપણે સામો છેડો આકાર લેવા માંડે છે. અતિશયતા હંમેશાં પોતાના જ વિનાશનું બિયારણ સાથે લઈને ચાલે છે.

આ નિયમ કુદરતના સંતુલન જેવો છે. ચીની દર્શનમાં ‘યિન અને યાંગ’નો ખ્યાલ પણ આ જ વાત કહે છે. જ્યારે દિવસ ભરબપોરે પહોંચે છે, ત્યારે જ અંધકાર તરફની યાત્રા શરૂ થઈ ચૂકી હોય છે. વ્યક્તિગત જીવનમાં પણ આવું બને છે. જે માણસ અતિશય શાંત અને દબાયેલો રહેવાની કોશિશ કરે છે, એનો ક્રોધ કોઈ દિવસ વિનાશક વિસ્ફોટ બનીને બહાર આવે છે. પરમ આસ્તિક અચાનક નાસ્તિક બની જાય છે અને કટ્ટર ભોગી સંન્યાસી થઈ જાય છે. મન જ્યારે એક બાજુ વધારે પડતું ઝૂકે છે, ત્યારે પેન્ડુલમ બીજી તરફ જોરથી ફંગોળાય છે.

આપણા ઇતિહાસ તરફ નજર નાખો. ભારતના રજવાડાંઓનો સૂર્યાસ્ત આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. સત્તરમી અને અઢારમી સદીમાં અઢળક સંપત્તિ, સેના અને સત્તાના નશામાં ચૂર થયેલા રાજવીઓએ પોતાના દરબારોને અતિશય વૈભવ અને વિલાસના કેન્દ્ર બનાવી દીધા. શૌર્ય અને ક્ષાત્રતેજની ચરમસીમા અચાનક આળસ, આંતરિક ખટપટો અને કાયરતામાં પલટાઈ ગઈ. જે તાકાત રક્ષણ માટે હતી, તે જ વિલાસનું કારણ બની. પરિણામે, વેપાર કરવા આવેલી એક વિદેશી કંપની સામે દેશના સેંકડો પ્રતાપી મહારાજાઓ એક પછી એક ઘૂંટણિયે પડી ગયા. પોતાની તાકાતની ચરમસીમાએ જ એમની નબળાઈનો પાયો નાખી દીધો હતો.

રાજકારણ હોય, કારકિર્દી હોય કે અંગત માન્યતાઓ—કોઈ પણ વિચારનું અતિરેક એના પોતાના જ અંતની શરૂઆત છે. તમે જે બાબતને નકારીને દબાવી રાખશો, એ જ બાબત એક દિવસ તમારી સામે આવીને ઊભી રહેશે. જીવન ક્યારેય એક છેડા પર સ્થિર રહી શકતું નથી. આ નિયમ સમજાય તો માણસ વિજયના ઉન્માદમાં છકી જતો નથી અને સંયમ ગુમાવતો નથી.

નદી જ્યારે કાંઠા તોડીને પૂરા જોરમાં વહેવા લાગે છે, ત્યારે એ સમુદ્ર તરફ નહીં પણ વિનાશ તરફ જતી હોય છે.