ઇલોન માર્કેટ્સ હાઇપોથેસિસ

અર્થશાસ્ત્રના જૂના પંડિતો માનતા કે બજાર તર્કથી ચાલે છે. કંપનીનો નફો વધે એટલે શેરનો ભાવ વધે. કંપની ખાડામાં જાય એટલે ભાવ તૂટે. આ જૂની થિયરીને બ્લૂમબર્ગના કટારલેખક મેટ લેવિને એક નવો વળાંક આપ્યો અને નામ આપ્યું ઇલોન માર્કેટ્સ હાઇપોથેસિસ. ઇલોન મસ્ક એક ટ્વિટ કરે અને ક્રિપ્ટોકરન્સી કે ટેસ્લાના શેર આસમાને પહોંચી જાય. અહીં કંપનીના વાસ્તવિક ચોપડા કોઈ જોતું નથી. લોકો માત્ર એ જુએ છે કે સેલિબ્રિટી ક્યાં આંગળી ચીંધે છે. આજના જમાનામાં સંપત્તિનું મૂલ્ય બેલેન્સશીટ પર નહીં, સોશિયલ મીડિયાના ધ્યાન અને કથાના કદ પર નક્કી થાય છે.

આ આધુનિક બજારની વિચિત્ર રમત છે. ઇન્ટરનેટના જમાનામાં ધ્યાન પોતે જ ચલણ બની ગયું છે. એક જમાનામાં રોકાણકારો ફેક્ટરીની જમીન અને ત્રિમાસિક હિસાબ તપાસતા. હવે તેઓ તપાસે છે કે લોકોનું ટોળું કઈ તરફ દોડી રહ્યું છે. જે વિષય પર સૌથી વધુ ચર્ચા થાય, મીમ બને કે અવાજ થાય, બજાર ત્યાં નાણાં ઠાલવે છે. આ કોઈ તર્કસંગત મૂલ્યાંકન નથી, સામૂહિક સંમોહન છે. આમાં નફો કે ખોટ ગૌણ છે, માત્ર ચર્ચાનું કેન્દ્ર બનવું એ જ સૌથી મોટો વેપાર છે.

આપણા લગ્નબજારમાં આ તમાશો રોજેરોજ ભજવાય છે. નાતના એક વડીલ મનસુખભાઈ પોતાના દીકરા માટે કન્યા શોધવા નીકળે છે. દીકરો કોઈ સામાન્ય પગારની નોકરી કરે છે, પણ પરિવાર પાસે જમીન વેચીને ખરીદેલી એક મોંઘી ગાડી છે. મનસુખભાઈ જ્ઞાતિની વાડીમાં સોનાની જાડી ચેઈન પહેરીને મોટેથી બડાશો હાંકે છે કે દીકરો નવી વિદેશી કંપનીમાં મોટો સાહેબ બનવાનો છે. સામેવાળા પક્ષે કોઈ એનો વાસ્તવિક પગાર કે બેંક બેલેન્સ તપાસવા જતું નથી. માત્ર બહારનો ઝગમગાટ, નાતમાં ફેલાયેલી અફવા અને ચાર વગદાર સંબંધીઓની ભલામણ જોઈને સગાઈ પાકી થઈ જાય છે.

મૂલ્ય હકીકતનું નથી, બજારમાં ઊભા કરેલા તમાશાનું છે. લગ્નની મંડપ સુધીની આ આખી ગોઠવણ માત્ર વાતોના શેરબજાર પર ટકેલી હોય છે. સાચી હકીકત તો ફેરા ફર્યા પછી ખબર પડે છે. પણ ત્યાં સુધીમાં સોદો થઈ ચૂક્યો હોય છે.

દુનિયા ચોપડાના આંકડા જોઈને નહીં, સ્ટેજ પર ઊભેલા મદારીની ડુગડુગી સાંભળીને તાળીઓ પાડે છે.