વિસ્તરણ પ્રક્રિયા

કોઈપણ નવી વાત સાંભળીને મગજ તેને ક્યાં મૂકે છે? ખાલી સાંભળીને ભૂલી જવું એ ઉપરછલ્લી પ્રક્રિયા છે. વિસ્તરણ પ્રક્રિયા એટલે નવી માહિતીને તમારી જૂની સ્મૃતિઓ, અનુભવો અને તર્કો સાથે જોડીને મઠારવી. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વિચાર મુખ્યત્વે જ્ઞાનાત્મક અભ્યાસો અને મનોવૈજ્ઞાનિક મોડેલોમાંથી આવ્યો છે. જ્યારે મગજ નવી માહિતી પર મહેનત કરે છે, તેના ફાયદા-ગેરફાયદા વિચારે છે અને તેને પોતાની સ્મૃતિના નેટવર્કમાં ગૂંથી લે છે, ત્યારે જ એ વિચાર કાયમી બને છે. પંચિંગ વગર ફાઈલ કબાટમાં ટકતી નથી.

આ વાતનું મહત્વ ઊંડાણપૂર્વકના નિર્ણયોમાં છે. જાહેરાતો કે ભાષણો આપનારા જાણે છે કે મોટાભાગના લોકો આળસુ મગજે વિચારે છે. જો તમે કોઈ વિચારને ચકાસ્યા વિના સ્વીકારી લો, તો તે ઉપરછલ્લો રહેશે અને કાલે સવારે બીજો કોઈ તમને ભરમાવી જશે. પણ જ્યારે વિસ્તરણ પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે, ત્યારે માણસ સવાલો પૂછે છે: આ કેમ? આનાથી મને શું ફાયદો? ભૂતકાળમાં આવું બન્યું ત્યારે શું થયું હતું? જે માહિતી પર મગજ જેટલું ઘસાય, તે નિર્ણય એટલો જ મજબૂત બને છે.

ભારતીય ચૂંટણીઓ આ પ્રક્રિયાને સમજવા માટે શ્રેષ્ઠ અખાડો છે. ચૂંટણી આવે એટલે રાજકીય પક્ષો મતદારો સામે બે રસ્તા મૂકે છે. એક રસ્તો સસ્તો અને ઝડપી છે: તાળીઓ પડાવતા નારા, મફત અનાજ કે વીજળીના વાયદા અને ભાવુક અપીલ. આ ઉપરછલ્લો રસ્તો છે, જ્યાં મતદાર વિસ્તરણ પ્રક્રિયા વાપરતો નથી. તે ફક્ત ઉત્સાહમાં આવીને બટન દબાવી દે છે.

બીજો રસ્તો ત્યારે દેખાય છે જ્યારે જાગૃત મતદાર વિસ્તરણ પ્રક્રિયા શરૂ કરે છે. ધારો કે ઉમેદવાર કહે છે કે તે દરેક બેરોજગારને ભથ્થું આપશે. વિચારશીલ નાગરિક તરત સરકારી તિજોરી, કરવેરા અને પાછલાં પાંચ વર્ષના વાયદાઓ સરખાવશે. તે વિચારશે કે આ નાણાં આવશે ક્યાંથી? રોડ-રસ્તાનું બજેટ કપાશે કે મોંઘવારી વધશે? જ્યારે મતદાર માહિતીને પોતાની સમજ સાથે આ રીતે લિંક કરે છે, ત્યારે નેતાઓના જૂઠા નારા ધૂળ ચાટતા થઈ જાય છે. મગજ જેટલું ઊંડું ખોદે, છેતરાવાની શક્યતા એટલી જ ઓછી થાય છે.

નારાઓ ભીડને દોરે છે, પણ વિસ્તરણ પ્રક્રિયા વ્યક્તિને નાગરિક બનાવે છે.