અસરકારકતાની વિષમતા

બે પદ્ધતિઓ સામે હોય ત્યારે આપણે બંનેને એક જ ત્રાજવે નથી તોળતા. એક પદ્ધતિ જો નિષ્ફળ જાય, તો આપણે કહી દઈએ છીએ કે આખો વિચાર જ નકામો છે. બીજી પદ્ધતિ સો વાર ખાડામાં પડે, તોય આપણે તેને અકસ્માત ગણીને માફ કરી દઈએ છીએ. આ બેવડા માપદંડને ચિંતક નેડ ડોબોસે અસરકારકતાની વિષમતા કહ્યો છે. એમણે જીન શાર્પના અહિંસક સંઘર્ષોના અભ્યાસ પરથી આ વાત નોંધી હતી. જો કોઈ આંદોલન અહિંસાથી પરિણામ ન લાવી શકે, તો લોકો તરત બોલી ઊઠે છે કે શાંતિથી કશું વળતું નથી. પણ જ્યારે યુદ્ધ અને હિંસા હજારો નિર્દોષોને હોમીને પણ હારી જાય, ત્યારે કોઈ યુદ્ધની પ્રથા સામે સવાલ નથી ઉઠાવતું.

આ પક્ષપાત માનસિક આળસમાંથી જન્મે છે. જે રસ્તો પરંપરાગત અને સ્થાપિત છે, તેની નિષ્ફળતા આપણને સામાન્ય લાગે છે. જે નવો કે શાંત રસ્તો છે, તેની પાસેથી આપણે સો ટકા ગેરંટી માગીએ છીએ. એક પણ ભૂલ થાય એટલે તેના પર કાયમ માટે અયોગ્યતાનો સિક્કો મારી દેવામાં આવે છે.

આ ખેલ ભારતીય ઉદ્યોગજગત અને કોર્પોરેટ બોર્ડરૂમમાં રોજ જોવા મળે છે. કોઈ જૂની એફએમસીજી કંપની ટેલિવિઝન જાહેરાતો પાછળ વર્ષે પચાસ કરોડ રૂપિયા ધુમાડો કરે છે. પ્રોડક્ટ ફ્લોપ જાય તો મેનેજર કહેશે કે માર્કેટ ખરાબ હતું. કોઈ ટીવી વિજ્ઞાપનની પદ્ધતિ સામે આંગળી નથી ચીંધતું. પણ એ જ કંપનીનો કોઈ નવો માર્કેટિંગ હેડ માત્ર દસ લાખ રૂપિયા ખર્ચીને ઇન્ફ્લુએન્સર કે પોડકાસ્ટ દ્વારા નવીન પ્રચાર અજમાવે અને ધારેલું પરિણામ ન મળે, તો આખું મેનેજમેન્ટ તૂટી પડશે. બોર્ડ તાત્કાલિક જાહેર કરી દેશે કે આ ડિજિટલ તિકડમો ક્યારેય કામ કરતા નથી. અબજો રૂપિયાનું નુકસાન સ્વીકાર્ય છે, પણ નવા પ્રયોગની નજીવી ચૂક અક્ષમ્ય બની જાય છે.

આ વિષમતા આપણને નવા રસ્તા શોધતા અટકાવે છે. માણસ પોતાની જૂની ખોટને પરંપરા ગણીને પંપાળતો રહે છે અને સુધારાની નવી તકને એક જ નિષ્ફળતા પર ફાંસીએ ચડાવી દે છે. જે વ્યવસ્થા પોતાની પ્રિય આદતોની નિષ્ફળતા માપી શકતી નથી, તે પ્રગતિનો માત્ર ભ્રમ પાળે છે.

જૂની ભૂલો આપણી પરંપરા બની જાય છે, અને નવા ઉપાયો એક જ ઠોકરે કાયમ માટે નકારી દેવાય છે.