અર્થતંત્રજન્ય નુકસાનનો અભ્યાસ

તબીબી વિજ્ઞાનમાં એક જૂનો શબ્દ છે: આયાટ્રોજેનિક. ડૉક્ટર સારવાર કરવા જાય અને દર્દીને દવાથી કે સર્જરીથી નવો રોગ વળગે તેને આયાટ્રોજેનેસિસ કહેવાય. અર્થશાસ્ત્રમાં પણ બરાબર આવું જ બને છે. નીતિ ઘડનારા દેશનું ભલું કરવા માટે કોઈ યોજના લાવે, પણ એ જ યોજના સેંકડો નિર્દોષ જિંદગીઓને કચડી નાખે છે. આ આડઅસર કોઈ સામાન્ય અકસ્માત નથી. અર્થશાસ્ત્રીઓના નિર્ણયોથી સમાજને થતા નુકસાનના આવા વ્યવસ્થિત અભ્યાસને ઇકોનોજેનિક ઝેમિયોલોજી કહેવામાં આવે છે.

આ વિભાવના અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી જ્યોર્જ ડીમાર્ટિનોએ ૨૦૨૨માં આવેલા તેમના પુસ્તક 'ધ ટ્રેજિક સાયન્સ'માં વ્યાખ્યાયિત કરી છે. 'ઝેમિયોલોજી' એટલે કે ગુનાખોરી બહાર થતા સામાજિક નુકસાનનો અભ્યાસ. ડીમાર્ટિનોની દલીલ સીધી છે. અર્થશાસ્ત્ર ક્યારેય નિર્દોષ ગણિત નથી હોતું. કોઈ પણ આર્થિક નીતિ જ્યારે વિકાસ કે કાર્યક્ષમતાના નામે લાગુ થાય છે, ત્યારે કોઈક વર્ગ તો અચૂક બરબાદ થાય છે. દુઃખની વાત એ છે કે આ નુકસાનને ક્યારેય 'ભોગ' ગણવામાં આવતું નથી, માત્ર પ્રગતિની નાની કિંમત ગણીને ફાઈલોમાં દાબી દેવાય છે.

આ નુકસાન ખાસ કરીને ત્યારે મોટું બને છે જ્યારે કોઈ ગરીબ દેશ પોતાના અહંકાર ખાતર કોઈ ભવ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય તમાશો ગોઠવે છે. વર્ષ ૨૦૧૦માં દિલ્હીમાં યોજાયેલી કોમનવેલ્થ રમતો યાદ કરો. એ રમતોની પાછળ અબજો રૂપિયાનું આંધણ કરવામાં આવ્યું હતું. પાટનગરને ચમકાવવા માટે અસંખ્ય ઝૂંપડપટ્ટીઓ રાતોરાત બુલડોઝર નીચે કચડી નંખાઈ હતી. મજૂરોના રહેઠાણ ઊજડી ગયા. બાંધકામની સાઇટો પર સુરક્ષા વિના દોડતા ગરીબ પરિવારો વિખેરાઈ ગયા. એ રમતો પતી ગઈ અને સ્ટેડિયમો આજે ધૂળ ખાય છે. પરંતુ જે પરિવારો રસ્તે રઝળતા થયા, તેમની ગણતરી જીડીપીના વિકાસદરના કોઈ આંકડામાં થઈ નથી.

સત્તાવાળાઓ જ્યારે પણ કોઈ આર્થિક સુધારો, બજેટ કે ગ્રાન્ટની ફાળવણી કરે છે ત્યારે ફાયદો જોવામાં અંધ બની જાય છે. પેપર પર બધા મોડેલ પરફેક્ટ દેખાય છે. એક્સેલ શીટમાં લોહી વહેતું નથી દેખાતું. સામાન્ય માણસને જ્યારે નીતિના નામે મુશ્કેલી વેઠવી પડે છે, ત્યારે તેને દેશદાઝના ભાષણો પીરસવામાં આવે છે. કોઈ પણ નીતિ કેટલી સફળ છે તે માત્ર નફા પરથી નહીં, પણ તેણે રસ્તામાં કેટલા નિર્દોષોને કચડી નાખ્યા તેના હિસાબ પરથી નક્કી થવું જોઈએ.

જે નીતિ માત્ર વિજેતાઓની ગણતરી કરે છે, તે વાસ્તવમાં આર્થિક ક્રૂરતા સિવાય બીજું કશું નથી.